Motyw śmierci należy do stałych elementów twórczości Marii Konopnickiej. Z jednej strony, dokonywała ona świadomego wyboru takiej tematyki, z drugiej zaś, w utworach poetki do głosu dochodziła fascynacja śmiercią, będąca przejawem działania sił popędowych. Z tego względu warto się przyjrzeć pisarstwu Konopnickiej z perspektywy psychoanalitycznej, a zwłaszcza w świetle koncepcji death drive Jacques’a Lacana, który zmodyfikował Freudowskie pojęcie Todestrieb. We współczesnych psychoanalitycznych interpretacjach wywodzących się ze szkoły Lacana odchodzi się od rozróżnienia Erosa i Thanatosa na rzecz koncepcji jednego popędu, akcentując jego funkcję jako drogi okrężnej wokół pustki, odgrywającej istotną rolę w kształtowaniu podmiotowości. Popęd, sytuujący się na granicy ciała i psychiki, wyraża się poprzez nieodparte dążenie i realizuje się przez powtórzenie. U Konopnickiej napięcie to uwidacznia się zarówno w podejmowanej problematyce, jak i w stosowanych przez nią środkach formalnych, stylistycznych oraz wersyfikacyjnych.

„Lalka” Bolesława Prusa zajmuje ostatnio niezmiennie wysokie lokaty nie tylko w internetowych rankingach czytelniczych. Opóźnione tłumaczenia i recepcja utworu na Zachodzie (od lat sześćdziesiątych XX w. po intensywne nadrabianie zaległości w ostatnich dekadach), często inspirowane przez polskich emigrantów, nie zawsze jednak przekładały się na jego obecność w obiegu naukowym/kulturowym. To sporadyczna, choć wartościowa recepcja powieści (jej ekranizacji) we Francji; znikoma znajomość, mimo dwóch tłumaczeń, w Niemczech („Lalka” w cieniu prozy rosyjskiej); oraz bardziej znacząca recepcja w obszarze anglojęzycznym (Wielka Brytania, USA). „Odkrywając” „Lalkę” (także z okazji stulecia śmierci Prusa w r. 2012), Zachód widzi ją wielorako: jako niedocenione, uniwersalne arcydzieło europejskiego kanonu, fascynującą egzotykę peryferii bądź uboższego krewnego wielkiej francuskiej albo rosyjskiej prozy XIX stulecia.

„Faraon” zaskoczył zarówno czytelników, jak i pierwszych krytyków literackich. Pisarz zwrócił się w stronę problematyki historycznej, od której dotąd stronił (jedynie opowiadanie „Z legend dawnego Egiptu” podejmowało temat, umownie i alegorycznie wszakże potraktowanej, przeszłości). Próbowano szukać kluczy aktualizujących problematykę „Faraona”, pisano, że mamy do czynienia w powieścią polityczną czy społeczną w historycznym kostiumie. Wskazywano odległe, jeszcze oświeceniowe wzory gatunkowe, szukano powinowactw z powieścią popularną. Poza nielicznymi wyjątkami (Leon Winiarski) „Faraon” otrzymał od recenzentów chłodne pozytywne noty, choć większość się zgadzała, że pozycja Prusa w literaturze polskiej bazuje jednak przede wszystkim na poprzednich jego dokonaniach. Potrzebny był prawdziwy koniec XIX wieku (Wielka Wojna, rozpad dotychczasowego porządku polityczno-społecznego, narodziny polskiej państwowości, przemiany obyczajowe) by można było docenić „Faraona” jako powieść o państwie, polityce, społeczeństwie, emocjach. Ogromną, także międzynarodową karierę tej powieści datuje się na późniejsze dekady XX wieku i początek XXI.

W artykule omówiono stanowisko Bolesława Prusa wobec zagadnienia higieny rasy. Autor „Lalki”, który w warszawskim środowisku znany był z walki o zdrowie oraz o uświadomienie najbiedniejszych warstw społecznych, idąc za przykładem Charlesa Darwina, Ernsta Haeckla i Herberta Spencera na powrót zdefiniował normy budowania relacji damsko-męskich, a także przekazywania genów potomstwu w poczuciu biologicznej odpowiedzialności. Prus w oparciu o nowoczesne rozumienie idei sportu i praktyczne wykorzystanie osiągnięć nauk przyrodniczych regularnie powtarzał swoją kluczową myśl o charakterze utopijnym, dotyczącą stworzenia doskonalszego człowieka, który z sukcesem weźmie udział w walce o byt.

Praca zawiera edycję zachowanej korespondencji pozytywistycznej powieściopisarki Elizy Orzeszkowej (1841–1910) i Adolfa Černego (1864–1952) – wybitnego działacza na rzecz wzajemności słowiańskiej, etnografa wspierającego Serbołużyczan w podtrzymywaniu ich świadomości narodowej, polityka i poety. Listy stanowią ważny dokument polsko-czeskich relacji kulturalnych i politycznych. Dla Orzeszkowej kształtowanie intensywnych oraz serdecznych kontaktów z pisarzami czeskimi było znaczącym i trwałym aspektem jej pozytywistycznej działalności społecznej i kulturalnej. Dla Černego polonofilia i utrzymywanie aktywnych kontaktów z polskimi humanistami były z kolei częścią czeskiej polityki słowiańskiej i jednym z czynników narodotwórczych.

Artykuł stanowi analizę znaczeń, kryjących się w literackich opisach goździkowca korzennego i rozpowszechnionych na Zanzibarze upraw tej rośliny. Posługując się narzędziami z zakresu teorii kultury XIX-wiecznej oraz historii społecznej i politycznej Afryki Wschodniej, autor rozprawy stara się zrekonstruować konteksty Sienkiewiczowskich deskrypcji ze szczególnym uwzględnieniem rozwarstwienia etnicznego tamtejszych społeczności, gospodarki plantacyjnej i nierozerwalnie z nią związanego niewolnictwa, zwalczanego w drugiej połowie XIX wieku przez państwa zachodnie, oraz konsekwencji tego zjawiska dla mieszkańców kontynentu.

W artykule podjęto próbę zrekonstruowania dyskursu literackiego na temat Zagłębia Dąbrowskiego w ostatnich latach XIX wieku. Niewielki region przechodził wtedy gwałtowną industrializację, czego skutkiem było zniszczenie środowiska naturalnego i powstanie licznych problemów społecznych. Rozwój przemysłu oraz idące za nim zmiany ustaw pozwoliły ulokować przedstawicieli polskiej inteligencji na ważnych posadach, dzięki temu do Zagłębia przyjechało kilku pisarzy, którzy stworzyli nowe narracje o tym regionie. W artykule zamieszczono wyniki badań nad miejscami akcji „Ludzi bezdomnych” Stefana Żeromskiego. Identyfikacja wielu z tych miejsc pomaga głębiej zrozumieć historyczny i społeczny kontekst powieści, a także potwierdza doskonałą orientację pisarza w realiach opisywanej przestrzeni. Rekonstrukcja dyskursu przemysłowego na podstawie innych utworów literackich powstałych w tym samym czasie uświadamia, że sposób przedstawienia Zagłębia, jaki wybrał Żeromski, był jedną z kilku możliwości.

W artykule opublikowano dokumenty dotyczące dzieci Adama Mickiewicza, sporządzane przez urzędników rosyjskiej policji politycznej już po śmierci poety. Część z nich dotyczy przysługujących dzieciom praw autorskich do tekstów publikowanych na terytorium Imperium Rosyjskiego – po wojnie krymskiej z dzieł poety zdjęto bezwzględny zakaz druku. Druga część to raporty policyjnych agentów relacjonujących zachowanie Władysława Mickiewicza i córek poety, którzy postanowili odwiedzić krewnych w rodzinnych stronach ojca.

Artykuł koncentruje się na twórczości Sygurda Wiśniowskiego (1841–1892), poczytnego dziennikarza, literata i pisarza z drugiej połowy XIX stulecia, dziś niemal zupełnie zapomnianego. O jego twórczości pozytywnie wyrażali się m.in. Józef Ignacy Kraszewski, z którym Wiśniowski korespondował w latach 1877–1881, Maria Konopnicka i Henryk Sienkiewicz – jego dobry znajomy. Rozprawa zawiera kompleksowe zestawienie tekstów Wiśniowskiego, opublikowanych w prasie krajowej i polonijnej, wydań książek oraz części listów. Celem artykułu jest możliwie pełne zebranie dokonań literackich Wiśniowskiego rozproszonych w setkach publikacji prasowych, co znakomicie ułatwi dalsze prace związane z badaniem życia i twórczości tej barwnej postaci.

Artykuł jest poświęcony dokonaniom bibliograficznym Firmina Maillarda, Jules’a Lemonnyera i Alberta Gagnière’a, którzy w latach siedemdziesiątych XIX wieku podjęli się zidentyfikowania i skatalogowania drukowanych materiałów dotyczących samej Komuny Paryskiej lub lat 1870–1871 (dokumentów wyborczych, gazet, druków ulotnych, karykatur). Ukazuje, w jakim stopniu omawiane bibliografie łączą się z zainteresowaniami historycznoliterackimi. Po przedstawieniu korpusu i zauważeniu, że podejście trzech autorów sugeruje raczej konkurencyjną aniżeli komplementarną relację między metodą historyczną a perspektywą literacką, wskazano, jak wspomniane dzieła bibliograficzne można postrzegać jako prolegomena do "drugorzędnej historii literatury", ponieważ oddają sprawiedliwość pomniejszym gatunkom i autorom, opierają się na domyślnej periodyzacji historii literatury i przydają tym szczególnym materiałom drukowanym trwałości, której - ze względu na ich naturę - zdawało się im brakować.

Artykuł, w swej zasadniczej części, jest edycją dwóch nieznanych wspomnień córki Bolesława Leśmiana – Marii Ludwiki Mazurowej – o Zofii Chylińskiej-Leśmianowej. Oryginalne dokumenty są przechowywane w Bibliotece Uniwersyteckiej KUL, w spuściźnie po Zdzisławie Jastrzębskim. Był on pomysłodawcą i redaktorem tomu wspomnień o autorze „Łąki”. Publikacja ukazała się w Wydawnictwie Lubelskim w 1966 roku. Córka Leśmiana planowała napisać osobną książkę poświęconą Zofii Chylińskiej, jednak planów nie udało się jej zrealizować. Tego typu materiały nie tylko uzupełniają naszą wiedzę na temat powikłanych losów rodziny poety, ale przede wszystkim oświetlają artystyczny dorobek Zofii Chylińskiej – dobrze wykształconej, oryginalnej malarki.

Przedmiotem badań przedstawionych w artykule są powiadomienia o śmierci publikowane w latach 1888–1917 w dziale „Kronika żałobna” w „Józefa Czecha Kalendarzu Krakowskim”. Ekscerpowane almanachy postrzega się tu jako cenny dokument życia społecznego, na podstawie którego możemy rekonstruować sposoby myślenia i komunikowania o kobiecie i mężczyźnie pod koniec XIX i na początku XX wieku, ówczesne metody kategoryzowania informacji o płci oraz związane z nimi wzorce kulturowe, obyczajowe i etykietalne. Analiza językoznawcza 2869 powiadomień o śmierci dowiodła istnienia licznych asymetrii w sposobach pisania o zmarłych kobietach i mężczyznach, asymetrii zarówno na płaszczyźnie ilościowej, jak i jakościowej. Badania źródeł historycznych ujawniły m.in. wysoką frekwencję tekstów, w których zmarła kobieta opisywana jest z perspektywy prywatnej, rodzinnej, najczęściej marytonimicznej, przedstawiającej ją jako czyjąś żonę bądź wdowę po kimś. Natomiast zmarły mężczyzna pokazywany jest na ogół z perspektywy publicznej, parametry rodzinne zaś pojawiają się tu marginalnie.

Zofia Mrozowicka była uznaną poetką i pisarką tworzącą we Lwowie na przełomie XIX i XX wieku. Jej twórczość i działalność społeczna stanowią wyraz głębokiego zaangażowania w proces kształtowania postaw młodego pokolenia, a zarazem świadectwo kulturotwórczej roli kobiet w przestrzeni publicznej Galicji. Lwowskie pisarki nie tylko tworzyły dzieła literackie, lecz także aktywnie uczestniczyły w życiu społecznym, wspierając najbardziej potrzebujących i wnosząc istotny wkład w rozwój świadomości obywatelskiej. Mrozowicka przez całe życie konsekwentnie łączyła pracę literacką z dbałością o dobro wspólne. Oprócz tego zajmowała się również działalnością wydawniczą, publikując teksty przeznaczone dla młodzieży, nierzadko o charakterze wychowawczym i patriotycznym. Poprzez swoje zaangażowanie edukacyjne i społeczne na trwałe wpisała się w proces formowania młodego pokolenia w Galicji.

Na tle dotychczasowych kompendiów poświęconych kobietom-autorkom wciąż słabo rysuje się stan badań nad pierwszą połową XIX stulecia. Analiza XIX- i XX-wiecznych opracowań (m.in. Jana Sowińskiego, Karola Estreichera, Adama Bartoszewicza, Piotra Chmielowskiego, „Nowego Korbuta”, „Dawnych pisarzy polskich”, „Polskiego słownika bibliograficznego”, książek z serii „Obraz Literatury Polskiej”) pozwoliła stworzyć uaktualniony katalog nazwisk, które staną się podstawą „Słownika polskich autorek, tłumaczek i wydawczyń. Lata 1795–1863”, przygotowywanego od końca października 2025 na Uniwersytecie Łódzkim w ramach przyznanego grantu Narodowego Programu Rozwoju Humanistyki. W artykule opisano, jakie kryteria przyjęto w związku z realizacją słownika oraz jakie etapy prac muszą zostać uwzględnione. Podkreślono również, że choć niektóre z haseł biobibliograficznych były już wcześniej opracowane i opublikowane, zawarte w nich informacje wymagają przeważnie uzupełnień i sprostowań poprzez reasumpcję źródeł i szeroko zakrojone kwerendy. Nowe kompendium jest więc przedsięwzięciem potrzebnym, a nawet koniecznym, stanowić ma bowiem rzetelną podstawę do dalszych szczegółowych badań w dziedzinie literaturoznawstwa.

Tłumaczenia „Quidama. Przypowieści” (2022) na język niemiecki podjął się profesor Rolf Fieguth, wybitny znawca polskiego romantyzmu, mickiewiczolog, ale i badacz polskiej literatury na przestrzeni kilku wieków, od renesansu do współczesności, będący również jednym z tych zafascynowanych Cyprianem Norwidem filologów, którzy na zgłębianiu jego dzieła strawili większość życia naukowego. Profesor uniwersytetu w szwajcarskim Fryburgu latami gromadził wiedzę o „Quidamie” i wnikliwie rozwijał rozmaite wykładnie. Na ile ta wiedza pomogła przy tłumaczeniu hermetycznej przypowieści Norwida, na ile zaś okazała się ciężarem? Czy eksplikowanie poszczególnych sensów tekstu nie bierze góry nad wsłuchaniem się w wyjątkową poetyckość Norwidowej frazy?

Recenzja dotyczy opracowanej przez Dobrosławę Świerczyńską pierwszej edycji pism Juliana Kaliszewskiego (Klina) „Moi kochani rodacy! I inne pisma” (2023). Recenzentka wykazuje znaczenie wydania, prezentuje praktykę edytorską i zwraca uwagę na wartość udostępnionych materiałów, przekonując, że tom otwiera wiele ważnych obszarów namysłu nad charakterem twórczości Kaliszewskiego. W ostatniej części pisząca podejmuje próbę atrybucji autorstwa felietonów „Nory” oraz „Życia warszawskiego”, publikowanych na łamach „Kuriera Codziennego” w 1879 roku, a przypisanych w edycji Kaliszewskiemu. Wyniki eksperymentu wykonanego za pomocą metod stylometrycznych wykazały, że pod pseudonimem „Nieznajomy”, którym te cykle zostały opatrzone, ukrywał się najprawdopodobniej Wiktor Gomulicki.

Recenzja omawia pierwsze krytyczne wydanie powieści Henryka Sienkiewicza „Wiry” (2024) w opracowaniu Tomasza Sobieraja, które zostało przygotowane w ramach grantu Narodowego Programu Rozwoju Humanistyki na edycję Pism noblisty pod kierownictwem Jolanty Sztachelskiej. W kształcie opracowania edytorskiego powieści widoczne są konieczne kompromisy między tradycją (modele edycji proponowane przez Konrada Górskiego czy Romana Lotha) a nowoczesnością (krytyka genetyczna, teoria płynnego tekstu Johna Bryanta), która najlepiej sprawdza się w edycjach cyfrowych. Za szczególnie cenne elementy prezentowanego wydania uznano obszerny wstęp, ukazujący genezę i recepcję krytyczną tekstu (ocenianego przede wszystkim pod kątem wymowy ideowo-politycznej), oraz „Komentarze tekstologiczne” – wywód o zmianach, przekształceniach i zarzuconych koncepcjach autorskich na podstawie zachowanego brulionu fragmentów powieści.

Tekst dotyczy opublikowanej w 2023 roku przez Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego książki Justyny Bajdy „Błękitny »fin de siècle«. Kolor niebieski w kulturze i literaturze Młodej Polski (Gabriela Zapolska – Kazimierz Przerwa-Tetmajer – Stanisław Wyspiański)”. W recenzji omówione zostały takie kwestie, jak przedmiot badań (wybrane utwory młodopolskie, kultura materialna i sztuka przełomu XIX i XX wieku), kierunki poszukiwań naukowych podjętych przez autorkę, kompozycja wywodu, dokumentowanie tez pracy. Prześledzono, w jaki sposób w monografii prezentowane są poszczególne zagadnienia: funkcjonowanie koloru niebieskiego (i jego odcieni) w kulturze, sztuce, modzie przełomu wieków oraz postrzeganie tej barwy jako narzędzia opisu przestrzeni miasta i wnętrz, jak również świata przyrody w publicystyce i literaturze Młodej Polski, a także w wybranych utworach Gabrieli Zapolskiej, Kazimierza Przerwy-Tetmajera oraz Stanisława Wyspiańskiego. Podkreślona została ponadto rola bogatego materiału ilustracyjnego zawartego w publikacji.