Zeszyt 3/2016

Pamiętnik Literacki 3 / 2016

Plik z zawartością zeszytu

Żeromski i rozkład jazdy. Przypadek Judymowej

Plik z tekstem

Artykuł pokazuje, jakie znaczenie dla badacza biografii Żeromskiego mogą mieć kolejowe rozkłady jazdy. Mogą stanowić one cenne źródło, pozwalające m.in. uzupełnić (a w niektórych wypadkach – sprostować) informacje, jakie znalazły się w listach pisanych w trakcie pierwszej podróży pisarza do Szwajcarii. Analiza rozkładów jazdy pozwala także rzucić nowe światło na genezę Ludzi bezdomnych i pokazać, jak ważną rolę w charakterystyce bohaterów powieści odgrywają doznania somatyczne. Powieść rozpoczyna się sceną, która eksponuje udrękę doktora Tomasza Judyma, szukającego cienia i chłodu w skwarne popołudnie. Wysoka temperatura towarzyszy potem bohaterowi, gdy po powrocie z Paryża do Warszawy decyduje się odwiedzić dom i brata. W przedstawieniu fikcyjnej podróży do Winterturu, jaką odbyła bratowa Judyma, splotły się doświadczenia zarówno samego pisarza, jak  i jego żony Oktawii. Żeromski z naturalistyczną pedanterią trzyma się w powieści kolejowych realiów, które poznał w podróżach do Szwajcarii. Najwyraźniej jednak od nich odstępuje w scenie nieudanej przesiadki Judymowej w trakcie jej wyprawy do Szwajcarii, by spotęgować wymowę obrazu trudów podróży, których sam doświadczył jako człowiek poważnie chory.

Jerzego Ficowskiego oferta piosenkowa (z dziejów kultury popularnej w PRL)

Plik z tekstem

W studium poddano analizie teksty piosenek estradowych wybitnego poety Jerzego Ficowskiego będące owocem jego pobocznej i zarobkowej aktywności twórczej, ważne wszakże jako zespół utworów należących do głównego nurtu kultury popularnej PRL. Przedstawiono instytucjonalny aspekt tworzenia i dystrybucji piosenki, zagadnienie korektur tekstu i płynności autorstwa wynikające z oczekiwań rynkowych. Studium skupia uwagę na zawartych w piosenkach mitach i wzorcach życia, ukazuje topikę miłosną, cygańską i miejską, ale także przypadki tłumienia i wypierania z obiegu estradowego wątków piosenkowych z powodów politycznych. W części teoretycznej mieszczą się dociekania o swoistej retoryce piosenkowej, opisano tu główne, występujące w utworach Ficowskiego, koncepty językowo-obrazowe. Odrębność reguł tworzenia piosenek i ich odbioru zostaje ukazana na tle twórczości stricte poetyckiej autora.

Wobec ocalałych i ich opowieści. Elementy warsztatu reporterskiego Hanny Krall

Plik z tekstem

W artykule prowadzone są rozważania dotyczące powiązania dwóch fundamentalnych właściwości pisarstwa Hanny Krall – reporterki, która opowiada o Zagładzie Żydów; powiązanie to ma bowiem zasadnicze znaczenie dla prób scharakteryzowania warsztatu i zrozumienia koncepcji tej twórczości. Zarówno bowiem reportaż (szeroko rozumiany: jako gatunek literacki, metoda twórcza, a nawet realizacja postawy etycznej), jak i tematyka Zagłady stawiają przed Krall określone wymagania i ograniczenia. Nie tylko sprostanie im, ale przede wszystkim przekroczenie na rzecz wielkiej literatury przesądza o specyfice jej twórczości. Przyglądając się tym zagadnieniom, autorka artykułu podejmuje analizę i interpretację tekstu Powieść dla Hollywoodu z tomu Hipnoza. Zawarta w nim refleksja nad własnym warsztatem pozwala uznać ów reportaż za swego rodzaju programowy manifest, sformułowany przez Krall w początkowej fazie jej pisarstwa na temat losów Żydów.

Czego nie widać w lustrze, czyli o przekraczaniu ciemności w „Katarynce” Bolesława Prusa

Plik z tekstem

Artykuł stanowi interpretację utworu Bolesława Prusa Katarynka. Nowela ta jest tu oglądana przez pryzmat ludzkiego doświadczenia sensualnego: wzroku, jego braku, słuchu, ale przede wszystkim – dotyku. Bohaterem zniewolonym przez zmysł wzroku okazuje się pan Tomasz, którego postrzeganie świata jest, paradoksalnie, wskutek wzrokocentryzmu uboższe. Dzieje się tak jednak tylko do momentu ujrzenia przez niego niewidomej dziewczynki – drugiej głównej postaci noweli.

Dziewczynkę zaś możemy obserwować w trakcie procesu utraty wzroku i adaptacji do nowej, bolesnej sytuacji. Uświadamia ona sobie, że nie jest już wzrokocentrycznym podmiotem poznającym rzeczywistość, do czego była tak bardzo przywiązana. Umieszczone w tytule artykułu lustro pełni funkcję motywu przewodniego, dzięki któremu można obserwować przemiany podmiotu percypującego rzeczywistość w Prusowskim utworze. Istotną rolę w interpretacji Katarynki odgrywa też zagadnienie spacjalności – zmiana w odczuwaniu przestrzeni po utracie wzroku.

Rozważania podsumowuje, uprawniony interpretacją tekstu, wniosek o wielkiej empatii i wiedzy psychologicznej pisarza. W swym artykule autorka odnosi się m.in. do myśli Williama Jamesa, Jean-François Lyotarda, Eugène’a Minkowskiego, Juliana Ochorowicza, Jana Władysława Dawida oraz samego Bolesława Prusa z Wędrówki po ziemi i niebie.

Mroki przyszłości. O nurcie tzw. dark future w polskiej fantastyce naukowej

Plik z tekstem

Artykuł pokazuje, iż autorzy fantastyki naukowej nierzadko przywołują mit postępu, sprawiając, że ich twórczość bywa postrzegana jako zbeletryzowana forma refleksji nad możliwymi kierunkami rozwoju cywilizacji. Najczęściej jednak pisarze zwykli ograniczać swe wizje do ambiwalentnych aksjologicznie obrazów przyszłości poddanej dyktatowi wszechobecnej techniki. Niekiedy zresztą – o czym przekonuje lektura dzieł należących do nurtu dark future – sama technika staje się przyczyną upadku ludzkich społeczności. W opowieściach zaliczanych do tego nurtu wątek zagłady jest wartością samoistną, ich autorzy sięgają po motywy zagrożenia ze strony techniki jedynie dla rozrywki. Toteż utwory owe odgrywają przede wszystkim rolę źródła eskapistycznej zabawy, dzięki której aktualizowane (ale również degradowane) są społeczne i cywilizacyjne obawy ludzkości.

„Mój dom jest wielce rozmowny”. O inskrypcji literackiej w dawnej i współczesnej przestrzeni komunikacyjnej

Plik z tekstem

Tematem artykułu jest literacki motyw inskrypcji wpisanej w przestrzeń domu i jego swoista funkcjonalność w tekstach Zbożnej biesiady (Convivium religiosum) Erazma z Rotterdamu oraz Austerlitz Winfrieda Georga Sebalda. Zagadnienie relacji między formą przestrzenną a zjawiskami pisania/czytania jest przedmiotem badań spacjologicznych. Stosunkowo mało uwagi poświęcono tu jednak motywowi inskrypcji lub przestrzeni percypowanej jako inskrypcja. Owocne może okazać się zatem sięgnięcie do narzędzi i tez wypracowanych na gruncie nowych badań epigraficznych. Analiza funkcji motywu w dwóch, odległych chronologicznie i kulturowo, tekstach umożliwia wskazanie linii ciągłości humanistycznego rozumienia praktyki czytania w kulturze współczesnej.

Smutne humoreski Marii z Brzezinów Sadowskiej. O niedocenionym gatunku i zapomnianej pisarce

Plik z tekstem

Prezentowany artykuł został zainspirowany wieloletnim „śledztwem literackim”, jakie w sprawie Marii z Brzezinów Sadowskiej przeprowadził Juliusz Wiktor Gomulicki. Niniejszy tekst nie jest jednak bibliograficzno-biograficznym dopełnieniem artykułu Gomulickiego pt. Dokumentacja ostatniego romansu Norwida. Listy Marii Sadowskiej („Pamiętnik Literacki” 1983, z. 4), ale raczej próbą podjęcia literaturoznawczej refleksji nad prozatorskim dorobkiem tej zapomnianej pisarki. Kluczem do rozwiązania zagadki Marii z Brzezinów Sadowskiej wydaje się gatunkowa tożsamość jej ulubionej formy literackiej – humoreski. Przyjęta w rozprawie perspektywa genologiczna, odwołująca się do europejskiej tradycji gatunku i do wypowiedzi teoretycznych samej Sadowskiej, pozwala dostrzec w humoresce utwór z pogranicza stylów i epok: sztandarowy gatunek biedermeieru ujawnia swe romantyczne zakorzenienie, a żartobliwa tonacja utworu przesłania naznaczone ironią i tragizmem postrzeganie świata. Maria z Brzezinów Sadowska zaś okazuje się nie tylko intrygującą autorką, ale i reprezentantką pokolenia późnych romantyków.

Listy Jakuba Goldszmita do Elizy Orzeszkowej. Część 2

Plik z tekstem

Publikacja zawiera 11 listów Jakuba Goldszmita do Elizy Orzeszkowej z lat: 1881 (1 list), 1882 (3 listy), 1884 (2 listy), 1885 (2 listy ), 1887 (1 list), 1894 (1 list), 1909 (1 list). Trzy listy z roku 1881 oraz obszerne wprowadzenie do całości ukazały się w „Pamiętniku Literackim” w 2015 roku w zeszycie 3. Korespondencja dotyczy głównie wydawanego przez Goldszmita „Kalendarza dla Izraelitów” z wypowiedziami pisarki na tematy żydowskie oraz innych inicjatyw obojga, związanych z tą kwestią. Trzy ostatnie teksty epistolarne dokumentują fragmenty biografii tego stryja Janusza Korczaka: jego przymusową emigrację z powodów politycznych i osiedlenie się w Stanach Zjednoczonych. Zachęcają też do dalszych badań nad problemem recepcji twórczości Orzeszkowej w Stanach.

Z historii pewnej idei – monografia warszawskiego „Izraelity”
Rec.: Zuzanna Kołodziejska, „Izraelita” (1866–1915). Znaczenie kulturowe i literackie czasopisma. (Kraków 2014). „Studia Polsko-Żydowskie”

Plik z tekstem

Tekst recenzuje monografię warszawskiego tygodnika „Izraelita” („Izraelita 1866–1915) autorstwa Zuzanny Kołodziejskiej, będącą pierwszym całościowym omówieniem najważniejszego pisma żydowskich środowisk integracjonistycznych. Jej trzy zasadnicze części przynoszą charakterystykę pisma, analizę publicystyki i na ich tle – omówienie integracjonistycznej literatury polsko-żydowskiej drukowanej na łamach czasopisma.

Od „pokolenia” ku „formacji” 1910. Konstrukcje – mity – fakty
Rec.: Formacja 1910. Świadkowie nowoczesności. Redakcja Dorota Kozicka, Tomasz Cieślak-Sokołowski. Kraków (2011). „Krytyka XX i XXI Wieku”

Plik z tekstem

Tekst jest recenzją książki Formacja 1910. Świadkowie nowoczesności. Autorzy zebranych w tomie prac zadają pytanie o sensowność wydzielenia w historii XX-wiecznej literatury polskiej pokolenia twórców urodzonych  w okolicy 1910 roku.

Kontrolerzy i stratedzy
Rec.: Kamila Budrowska, Literatura i pisarze wobec cenzury PRL 1948–1958. Białystok 2009

Plik z tekstem

Recenzja poświęcona jest książce Kamili Budrowskiej Literatura i pisarze wobec cenzury PRL 1948–1958. Przedmiotem recenzowanej rozprawy są reguły i praktyka cenzurowania tekstów literackich, jak i autorskie strategie omijania cenzury. Praca, oparta na bogatej kwerendzie archiwalnej, przynosi szeroki, złożony obraz działań cenzury i jej wpływu na literaturę polską.

Monografia wczesnej twórczości Marka Nowakowskiego
Rec.: Krzysztof Kosiński, Wiwisekcja powszedniości. Studium wczesnej twórczości Marka Nowakowskiego (1957–1971). Warszawa 2014

Plik z tekstem

Tekst omawia książkę Krzysztofa Kosińskiego Wiwisekcja powszedniości. Jest to pionierskie opracowanie wczesnej twórczości Marka Nowakowskiego.

Miejsce i sens literatury dzisiaj
Rec.: Obraz literatury w komunikacji społecznej po roku ’89. Pod redakcją Andrzeja Wernera i Tomasza Żukowskiego. Warszawa 2013

Plik z tekstem

Recenzja stanowi omówienie zbioru szkiców Obraz literatury w komunikacji społecznej po roku ’89  pod redakcją Andrzeja Wernera i Tomasza Żukowskiego. Autor, prezentując poszczególne eseje zawarte w tym tomie, stawia pytanie, czy możliwa jest autonomia literatury wobec systemu mass mediów.

Pasolini prossimo nostro? Od „włoskiej” akulturacji do „polskich” rewizji
Rec.: Pier Paolo Pasolini, Po ludobójstwie. Eseje o języku, polityce i kinie. Wybór i wstęp Mateusz Werner. Posłowie Serafino Murri. Przekład Anna Mętrak, Izabela Napiórkowska, Mateusz Salwa. Warszawa 2012. „Biblioteka Kwartalnika »Kronos«”

Plik z tekstem

Recenzja poświęcona jest wydanemu po polsku zbiorowi esejów Piera Paola Pasoliniego. Autor omówienia kładzie szczególny nacisk na możliwość wykorzystania w badaniach nad polską literaturą i kulturą pojęcia „ludobójstwa”, przez które Pasolini rozumiał – dokonujące się w wyniku szeroko pojętej „hegemonii” elit – zaszczepianie warstwom plebejskim pogardy dla ich tożsamości.

Maria Podraza-Kwiatkowska (19 stycznia 1926 – 5 kwietnia 2016)

Plik z tekstem

Tekst ten jest przypomnieniem osoby i dorobku naukowego Marii Podrazy-Kwiatkowskiej, zmarłej niedawno znakomitej uczonej, niezrównanej badaczki literatury i kultury Młodej Polski, wybitnej edytorki młodopolskiej poezji.

Korzystając ze strony wyrażacie Państwo zgodę na wykorzystywanie przez nas plików cookies. W każdej chwili możecie Państwo zmienić ustawienia cookies a także dowiedzieć się na ich temat więcej. Kliknij tutaj Nie pokazuj więcej tej informacji