Zeszyt 2/2016

Pamiętnik Literacki 2 / 2016

Plik z zawartością zeszytu

Uwagi do wciąż nie napisanej historii męskości w Polsce

Plik z tekstem

Artykuł prezentuje podstawowe założenia metodologiczne, które, zdaniem autora, powinny być respektowane w projekcie pisania historii męskości w Polsce. A zatem: 1) męskość jest socjokulturowym konstruktem, 2) istnieją różne jej warianty, 3) definiuje się także w relacji wobec kobiet, 4) ustanawia w kulturze matrycę normatywności, 5) jest postrzegana w różnych kulturach jako zadanie, 6) historia mężczyzn rekonstruowana na podstawie dzieł literackich jest historiograficzną narracją porządkującą tekstowe reprezentacje męskości. W drugiej części artykułu zostały wskazane najbardziej kluczowe procesy i zdarzenia, które zadecydowały o wczesnonowoczesnej historii męskości w Europie i Polsce: 1) kryzys formacji kulturowej chrześcijaństwa, 2) ekspansja kolonializmu, 3) rozwój miast i kultury miejskiej, 4) wojny cywilne i dynastyczne.

Podmioty „intensywne” w powieściach Stanisława Przybyszewskiego („De profundis”, „Synowie ziemi”, „Krzyk”)

Plik z tekstem

Autora artykułu interesuje, po pierwsze, postać Przybyszewskiego, którą doskonale objaśniają określenia „homo viator” oraz „homo irrequietus”, tj. tułacz i człowiek gnany niepokojem. Po drugie, autor próbuje badać przypadki tożsamościowe, które wyszły spod pióra „genialnego Polaka”. Sięga po trzy powieści: De profundisSynowie ziemi oraz Krzyk. Bohaterów powieści, wedle ustaleń autora artykułu, łączy podobna konstrukcja podmiotowa, którą określa on mianem „intensywnej”. Okazuje się bowiem, iż bohaterowie powieści Przybyszewskiego bez stawiania jakiegoś większego oporu popadają w „nadmierne” miotanie się, co oznacza, że próbują – jak gdyby mimowolnie, acz usilnie – „wymykać się” językowi, który chciałby ich „nazwać”, „przyszpilić”, „zmerkantylizować”. Po trzecie, autora artykułu zajmuje kategoria podmiotu pisania, która wyłania się z tekstów Przybyszewskiego, a którą, jak zakłada, konstytuuje „pamięć krótka” – zapomnienie jako proces – łącząca się nierozdzielnie z kłączem zbiorowym, czasowym i nerwowym (według teorii Gilles’a Deleuze’a i Félixa Guattariego).

Benedykt Dybowski i Włodzimierz Popiel, albo o pewnym dyskursie profeministów polskich przełomu XIX i XX wieku

Plik z tekstem

Artykuł jest poświęcony zagadnieniu udziału mężczyzn w polskim ruchu emancypacji kobiet na przełomie XIX i XX wieku. W tym czasie wyróżnić można kilka strategii, jakie stosowali profeminiści – dyskurs pedagogiczny (A. Świętochowski, A. Wiślicki), ekonomiczny (L. Biliński, L. Krzywicki) i prawniczy (E. Prądzyński, J. Lange, L. Petrażycki). Przedmiotem artykułu jest analiza dyskursu „biologistycznego”. Benedykt Dybowski i Włodzimierz Popiel w swoich książkach próbowali argumenty na rzecz równouprawnienia kobiet odnajdywać w zjawiskach przyrodniczych i medycznych. Pierwszy przyjął strategię mizoandryczną, bo uważał, że kobiety są lepsze od mężczyzn, na co dowody odnalazł w świecie przyrody oraz w kulturach egalitarnych. Drugi zaś zastosował strategię mizoginiczną, ponieważ – mimo deklarowanego poparcia dla ruchu kobiet – prowadził argumentację w sposób dyskryminujący kobiety. Niezaprzeczalnie obaj byli orędownikami emancypacji kobiet i przyznania im pełni praw, ale nie do końca potrafili odpowiednio uargumentować swoje racje. Dlatego też oba teksty traktuję jako reprezentatywne dla pewnego ogólniejszego zjawiska, a mianowicie – próby włączania się mężczyzn w kobiecy dyskurs feministyczny przełomu XIX i XX wieku oraz szukania odpowiedniego języka do uzasadnienia praw kobiet.

Co się śni zwierzętom? Stefan Flukowski i psychoanaliza

Plik z tekstem

Głównym celem artykułu jest analiza dwóch wczesnych opowiadań Stefana Flukowskiego – Sen kota i Sen psa, a także rozważenie wielorakich trudności, związanych z interpretacją tych utworów. Trudności te wynikają z narracyjnego eksperymentu, jaki zastosował Flukowski. Polski pisarz – jak wielu innych twórców w Dwudziestoleciu międzywojennym – był zafascynowany teorią Sigmunda Freuda, a zwłaszcza sformułowaną przez niego koncepcją objaśniania marzeń sennych. Śladem tej fascynacji są, będące przedmiotem artykułu, opowiadania, które niemal w całości stanowią zapis „snów literackich po psychoanalizie” (określenie Ingi Iwasiów). Dodatkową interpretacyjną „przeszkodą”, z jaką tym razem skonfrontować się musi badacz podejmujący problematykę oniryczną w tekście literackim, jest fakt, że protagonistami swoich utworów, tymi, którzy śnią, pisarz uczynił zwierzęta.

Psychoanalityczne spojrzenie na „Zdarzenia na brygu Banbury” Witolda Gombrowicza

Plik z tekstem

Artykuł jest próbą psychoanalitycznego spojrzenia na opowiadanie Zdarzenia na brygu Banbury Witolda Gombrowicza. Badania oparte na skorelowanych ujęciach Sigmunda Freuda i Jacques’a Lacana ukazują, w jaki sposób tekst – skonstruowany na zasadzie logiki signifiants pozostaje w ciągłym ruchu – nie daje się jednoznacznie zinterpretować. Topologia brygu nawiązuje do Freudowskiej koncepcji psyche, a zarazem do Lacanowskich płaszczyzn determinujących psychiczną konstrukcję człowieka. Studia autorki artykułu nie prowadzą w żadnym wypadku do ustabilizowania pracy signifiants, mają na celu umożliwienie czytelnikowi przeżycie Barthes’owskiej „przyjemności tekstu”.

„O! posągu Komandora, wejdź nareszcie za mój próg!” – uwagi na temat „Don Juana” Jana Lechonia

Plik z tekstem

Celem artykułu jest próba zinterpretowania wiersza Jana Lechonia Don Juan z tomu Lutnia po Bekwarku przede wszystkim pod kątem obecności Komandora – głównego antagonisty don Juana, a zarazem ożywionego posągu, bez którego postać najsłynniejszego uwodziciela w historii nie osiągnęłaby swej pełni znaczeniowej. Autorka starała się również odnaleźć możliwie jak najwięcej odniesień kulturowych, wskutek czego znaczną część pracy zajęły rozważania na temat postaci Casanovy (symbolizowanego przez posąg Bartolomea Colleoniego), a także omówienie relacji między mitami don Juana i Casanovy. W artykule podjęto też próbę zinterpretowania Don Juana w kontekście całości zbioru Lutnia po Bekwarku, ze szczególnym uwzględnieniem intertekstualnych gier z tradycją, takich jak np. wykorzystanie motywu ożywionych posągów, nawiązujących do Akropolis Stanisława Wyspiańskiego.

Niewidzialna „Operetka” Witolda Gombrowicza. Od męskości hegemonicznej ku męskości atopicznej

Plik z tekstem

Artykuł o ostatnim dramacie Witolda Gombrowicza powstał jako wyraz niezgody na wcześniejsze odczytania sztuki (Jan Błoński, Jerzy Jarzębski, Maria Janion, Michał Paweł Markowski, Małgorzata Sugiera, Tamara Trojanowska), nie uwzględniające należycie – zdaniem autora – pewnej fundamentalnej niezgodności kwestii historycznych i historiozoficznych poruszanych w sztuce z jej nieoczekiwanym zakończeniem, w którym – przypomnijmy – z trumny wyłania się naga Albertynka. Wysiłek interpretacyjny zmierza więc w kierunku określenia: 1) wcześniej nie odnalezionych intertekstualnych śladów postaci Albertynki, głęboko tkwiących w cyklu powieściowym Marcela Prousta W poszukiwaniu straconego czasu; 2) problematyki Operetki jako gruntownego przewartościowania XIX-wiecznej nowoczesności; 3) samej sztuki jako dramatu męskości hegemonicznej, z istoty swej nieprzerwanie uczestniczącej w obracaniu historii ludzkości w niewypowiedziany koszmar; 4) Albertynki jako czynnika ustanawiającego inny, radykalny projekt męskości, którą autor proponuje nazywać męskością atopiczną.

„Niech się pan nie wyteatrza!” O „Chrabąszczach” Mariana Pankowskiego

Plik z tekstem

W artykule przedstawiona jest analiza i interpretacja dramatu Chrabąszcze Mariana Pankowskiego: do modnej paryskiej scenograf, wiele lat po wojnie, dociera dziennikarz z Polski, żeby zapisać historię jej ocalenia z Holokaustu. Róża Karp jest bowiem ostatnią żyjącą przedstawicielką liczącej przed wojną kilka tysięcy osób gminy żydowskiej w jego galicyjskim miasteczku. Lokalne władze chcą upamiętnić zagładę owej społeczności. Pankowski zderza prywatny i publiczny wymiar pamięci, obnaża mechanizmy funkcjonowania pamięci zbiorowej i pokazuje jej performatywny charakter – jako pola ścierania się różnych punktów widzenia i interesów. Dramat Pankowskiego interpretowany jest z różnych perspektyw teoretycznych, m.in.: psychoanalizy, studiów nad traumą oraz zorientowanych genderowo badań nad Zagładą.

Demilitaryzacja polskiej męskości

Plik z tekstem

Przedstawione w artykule rozważania dotyczą losów „męskości militarnej” w polskiej kulturze po drugiej wojnie światowej. Autor na tle porównawczym (Niemcy, USA, ZSRR) rekonstruuje proces rozpadu etosu „męskości militarnej”. Wskazuje, że w polskich warunkach istotną rolę w negocjacjach nad kształtem dominującego wzorca męskości odegrał stan wojenny jako definitywna kompromitacja modelu „męskości militarnej”.

Kreatura – Świetlicki pod pozorem męskości

Plik z tekstem

Marcin Świetlicki zidentyfikował podmiot wypowiadający się w jego twórczości jako „wierszową kreaturę”. Autor artykułu zestawia ten poetycki wgląd Świetlickiego z Benjaminowską koncepcją stworzenia (die Kreatur) i na tej podstawie opracowuje teorię podmiotu, który wyłania się z twórczości autora Zimnych krajów. Kreatura to podmiot i pomiot, stwórca i stworzenie w obrębie jednej „osoby mówiącej”. Jej stwórcza praca nie polega jednak na awangardowym kreowaniu wszystkiego „całkiem od nowa”, tylko na przetwarzaniu i przekształcaniu zastanej sytuacji, dotychczasowej rzeczywistości literackiej. Kreatura jest nie-cała: należy do zbioru „literatura”, a jednocześnie nie do końca wchodzi w jego zakres i w rezultacie ów zbiór wypacza; w tym sensie, i zgodnie z formułami seksualności Jacques’a Lacana, kreatura jest kobietą. Autor dowodzi, że ostentacyjna „męskość” pisarstwa Świetlickiego jest tylko sztafażem, dzięki któremu pisarz może dyskretnie, po kobiecemu, zmieniać reguły gry z wnętrza tych reguł. A jednocześnie chronić „się” przed naporem cielesnego, wstydliwego – bo zawsze „nieswojego” – bycia mężczyzną.

Listy Julii Dickstein-Wieleżyńskiej do Adolfa Chybińskiego. Wokół monografii Mieczysława Karłowicza
Pionierska monografia
Rec.: Tomasz Tomasik, Wojna – męskość – literatura. Słupsk 2013

Plik z tekstem

Recenzja omawia książkę Tomasza Tomasika Wojna – męskość – literatura, która jest pionierskim opracowaniem tematyki męskości w kontekście prozy polskiej czasów okupacji.

Wczesny modernizm w demonicznej odsłonie
Rec.: Gabriela Matuszek, Maski i demony wczesnego modernizmu. (Kraków 2014)

Plik z tekstem

Recenzja omawia książkę Gabrieli Matuszek Maski i demony wczesnego modernizmu (Kraków 2014), stanowiącą zbiór 13 szkiców monograficznych, publikowanych wcześniej w tomach zbiorowych, wydaniach pokonferencyjnych i czasopismach naukowych. Jest to ciekawa pozycja wśród ostatnich opracowań historycznoliterackich i kulturoznawczych dotyczących aury myślowej i dokonań artystycznych przełomu XIX i XX wieku, trafnie rozpoznająca trudną samowiedzę twórców na temat skrywanych fobii, lęków i obsesji człowieka „progu nowoczesności”, które odważnie odsłaniają to, co do tej pory było wypierane ze świadomości albo w zamierzony sposób maskowane. Szkice Matuszek poświęcone są interpretacji twórczości ważnych pisarzy młodopolskich (m.in. Stanisława Wyspiańskiego, Stefana Żeromskiego, Stanisława Przybyszewskiego i Stanisława Brzozowskiego), a także analizie charakterystycznych zjawisk polskiego premodernizmu, takich np. jak mizoginizm, incest, neuroza, histeria, artystowski narcyzm, nihilizm, emancypacja kobiet. W swoich rozważaniach autorka korzysta z narzędzi psychoanalizy, psychiatrii, antropologii kulturowej, feministycznej teorii literatury i badań nad płcią kulturową.

Inne oblicza męskości
Rec.: Marian Bielecki, Kłopoty z innością. Kraków 2012

Plik z tekstem

Recenzja omawia książkę Mariana Bieleckiego, której tematem jest szeroko pojmowana „inność” i jej skomplikowane relacje z „tożsamością” rozpatrywane w dziełach Witolda Gombrowicza czy też Mirona Białoszewskiego. Pojęcia, takie jak „abiekt”, „cudzoziemskość”, „kamp” czy „queer” stanowią centrum rozważań Bieleckiego, które badacz traktuje jako synonimy czy też odmiany „inności”.

Płeć transformacji
Rec.: Agnieszka Mrozik, Akuszerki transformacji. Kobiety, literatura i władza w Polsce po 1989 roku. Warszawa 2012. „Lupa Obscura”

Plik z tekstem

Recenzja jest omówieniem książki Agnieszki Mrozik Akuszerki transformacji. Kobiety, literatura i władza w Polsce po 1989 roku, poświęconej współczesnej literaturze kobiet odczytanej w kontekście najważniejszych przemian, problemów i procesów społecznych w Polsce doby transformacji. Kluczowa dla tych analiz kategoria tożsamości kobiecej (i męskiej) okazuje się pojęciem dynamicznym, złożonym, uwikłanym nie tylko w kwestie genderowe, ale i klasowe czy narodowo-etniczne. Autorka wskazuje również na istotne z punktu widzenia polityki pamięci obszary przemilczenia i wyparcia wpisane w dominujące (również w literaturze) wzorce identyfikacyjne.

Wywrotowe obietnice
Rec.: Teorie wywrotowe. Antologia przekładów. Pod redakcją naukową Agnieszki Gajewskiej. Poznań 2012

Plik z tekstem

Recenzja omawia tom Teorie wywrotowe. Antologia przekładów pod redakcją Agnieszki Gajewskiej, monumentalne dzieło zbierające najważniejsze, dotąd nie publikowane teksty z pogranicza rozmaitych teorii postfeministycznych. Różnorodność prezentowanych w zbiorze przekładów odsłania nie tylko bogactwo wyłaniających się perspektyw, ale też mnogość teorii, które w sposób „wywrotowy” przekształciły lub przekształcają współczesną refleksję humanistyczną.

Aporie powszedniej zażyłości
Rec.: Bjørnar Olsen, W obronie rzeczy. Archeologia i ontologia przedmiotów. Przełożyła Bożena Shallcross. Warszawa 2013. „Nowa Humanistyka”. Tom II

Plik z tekstem

Tekst stanowi próbę krytycznego oglądu przedstawionego w książce Bjørnara Olsena W obronie rzeczy. Archeologia i ontologia przedmiotów projektu dowartościowania materialnych aspektów kultury i wskazania ich konstytutywnej roli w kształtowaniu społecznej „codziennej powszedniości”. Badacz, występując przeciw binarnym podziałom, stanowiącym kontynuację Kartezjańskiej marginalizacji materii jako „rzeczy rozciągłej”, nie unika jednak potknięć i niekonsekwencji. Ujawniają się one głównie w łączeniu – na zasadzie bricolage’u – często bardzo odległych sposobów myślenia o rzeczach (kontrowersyjne wydaje się np. zestawienie Heidegger–Latour, w którym zanika swoistość myślowej drogi autora Bycia i czasu).

Proponowane przez Olsena odczytanie koncepcji Heideggerowskich skłania jednak do namysłu nad możliwością pogodzenia dyskursu „emancypacyjnego” (w którego kierunku zmierza „obrona rzeczy”) z nielinearnym (opozycyjnym wobec idei postępu) spojrzeniem na historię. Olsen wskazuje także aporie, w jakie wikła się dyskurs naukowy, próbując opisać to, co w sposób niezauważalny, „powściągliwy” funduje społeczną rzeczywistość.

Korzystając ze strony wyrażacie Państwo zgodę na wykorzystywanie przez nas plików cookies. W każdej chwili możecie Państwo zmienić ustawienia cookies a także dowiedzieć się na ich temat więcej. Kliknij tutaj Nie pokazuj więcej tej informacji