Zeszyt 4/2012

Pamiętnik Literacki 4 / 2012

Dedykacja zeszytu prof. Annie Martuszewskiej

Plik z zawartością zeszytu

O kilku przypadkach bowaryzmu zbiorowego
Przełożyła Zuzanna Krasnopolska

Plik z tekstem

Opierając się na dziełach Jules’a de Gaultiera, francuski etnograf Arnold van Gennep zdecydował się zbadać występowanie objawów bowaryzmu zbiorowego u mieszkańców afrykańskiej republiki Liberii, czyli u czarnoskórych przesiedleńców z Antyli i Stanów Zjednoczonych, pozostających w konflikcie z rdzennymi mieszkańcami Afryki („pogańskimi braćmi”). Ich bowaryzm zbiorowy ujawniał się przede wszystkim poprzez usilne podążanie za amerykańskimi i europejskimi wzorcami oraz stopniowe oddalanie się od rdzennych tradycji, co – mimo wyobrażeń i chęci – nie doprowadziło do uzyskania nowej, lepszej tożsamości, lecz do utraty jakiejkolwiek osobowości i naraziło wręcz na śmieszność w oczach świata. Van Gennep poprzez dokładną analizę obyczajów, ekonomii, rolnictwa, przemysłu, polityki, a nawet mody Liberyjczyków prześledził stopniowy upadek kultury, nawołując jednocześnie do walki o odzyskanie własnej tożsamości.

Pani Bovary w tropikach: bowaryzm jako zjawisko (post)kolonialne

Plik z tekstem

Celem tego artykułu jest analiza zjawiska bowaryzmu zbiorowego w studiach (post)kolonialnych.  Termin „bowaryzm” został stworzony na przełomie XIX i XX wieku przez Jules’a de Gaultiera jako jedno z głównych założeń jego idealistycznej filozofii i oznacza wrodzoną zdolność każdego człowieka do wyobrażania siebie innym, niż jest w rzeczywistości, objawiającą się zarówno na poziomie indywidualnym, jak i zbiorowym. Tak więc bowaryzm zbiorowy, związany nieodłącznie z procesem ewolucji, cechuje liczne społeczności żyjące na całym świecie. Artykuł skupia się na przedyskutowaniu różnych ujęć bowaryzmu zbiorowego poprzez analizę tekstów Arnolda van Gennepa (badającego fenomen występujący u mieszkańców Liberii), Jeana Price-Marsa (u Haitańczyków), Frantza Fanona (u Martynikańczyków) oraz na odszukaniu podobieństw między bowaryzmem zbiorowym a teorią „mimikry” omawianą przez Homiego K. Bhabhę.

Nowelistyczny tryptyk Stefanii Chłędowskiej – zagubione ogniwo polskiego „bowaryzmu”?

Plik z tekstem

Trzy studia psychologiczno-obyczajowe zapoznanej nowelistki  Stefanii Chłędowskiej (1850–1884) – Impresjonistka, Z historii nie-bohaterów, Babie lato – to oryginalne parafrazy Flaubertowskiego bowaryzmu. Do francuskiego modelu  nawiązują w sposobie konstrukcji postaci, na płaszczyźnie fabularnej, stylistycznej i częściowo światopoglądowej. Znerwicowane, znudzone bohaterki „z wyższych sfer” cierpią na bowarystowski głód zmysłowo-psychicznych wrażeń i egzystencjalne rozczarowanie, a ich pozamałżeńskie romanse skutkują doświadczeniem traumatycznym, duchowym lub fizycznym wyniszczeniem. Auktorialna tonacja nowel Chłędowskiej obejmuje ironiczny dystans wobec przedstawianego świata, pseudoromansowy melodramatyzm, a także akcenty naturalistyczne (w przypadku Z historii nie-bohaterów, wzorowanej na powieści Alfonsa Daudeta Fromont jeune et Risler ainé).

Androgyniczny model „nagiej duszy” w twórczości Stanisława Przybyszewskiego

Plik z tekstem

Przedmiotem artykułu jest analiza filozoficzna dzieła Stanisława Przybyszewskiego. Filozofię młodopolskiego pisarza sprowadzić można do dwu pojęć: „androgyna” oraz „nagiej duszy”. Artykuł składa się z trzech części. W pierwszej omówiona zostaje geneza androgynii w twórczości Przybyszewskiego. Idea androgynii nadaje jego dziełu jedność. On sam twierdził, że jest ona kluczem do zrozumienia jego filozoficznych dociekań. W drugiej części zostaje przeanalizowane wyrażenie „naga dusza”, które powstało na podstawie wielu podobnych określeń, takich jak „naga indywidualność”, „nagi stan duszy”, „nagość bytu”. W trzeciej części zostaje dokonana synteza treści obu pojęć.

„Świadoma myśl ludzka” i „ślepy żywioł płodności”. Publicystyka Tadeusza Boya-Żeleńskiego w kontekście nowoczesnej „polityki populacyjnej”

Plik z tekstem

Publicystyczna działalność Tadeusza Boya-Żeleńskiego rozwijająca się wokół ruchu na rzecz „świadomego macierzyństwa” i „regulacji urodzeń” była jednym z najintensywniej dyskutowanych epizodów związanych z przemianami obyczajowości w Dwudziestoleciu międzywojennym. Skupiała niczym w soczewce dylematy nowoczesnej polityki populacyjnej, chętnie sięgając po hasła głoszone przez ówczesnych neomaltuzjanistów i eugeników. Podzielając ich wiarę w to, że kluczem do zażegnania trawiącego społeczeństwa europejskie kryzysu są rozwiązania naukowe, Boy postulował wprowadzenie różnorodnych biopolitycznych praktyk mających na celu ograniczenie przyrostu naturalnego.

Problem płci w literaturze popularnej okresu międzywojennego: samiec i impotent w prozie Tadeusza Dołęgi-Mostowicza

Plik z tekstem

Zarówno odbiorcami, jak i bohaterami znacznej większości dzieł Tadeusza Dołęgi-Mostowicza były kobiety – pisarz docenił w ten sposób ich rolę w procesie kształtowania masowych upodobań literackich. Nie dziwi zatem fakt, że większość badaczy (Piotr Śliwiński, Józef Rurawski) właśnie na ich literackich portretach skupia uwagę. Problem emancypacji, jako jeden z głównych poruszanych na kartach powieści Dołęgi-Mostowicza, sprzyja takiemu postępowaniu. Pomijany lub traktowany po macoszemu w lekturze filologicznej sposób modelowania bohatera męskiego również zasługuje jednak na uwagę, ponieważ pozwala na całościowe ujęcie kwestii płci i płciowości w twórczości popularnej dobry Dwudziestolecia międzywojennego. Autorka artykułu, sięgając po narzędzia psychoanalizy (głównie Lacanowskiej), analizuje postacie Stefana Borowicza, Ewarysta Malinowskiego czy Mariana Dziewanowskiego i tworzy katalog samców i impotentów bestsellerów międzywojnia.

„Topografia pożądania” – konstruowanie przestrzeni wokół homoseksualnych bohaterów polskiej prozy międzywojennej (Iwaszkiewicz, Choromański, Gombrowicz, Breza)

Plik z tekstem

Ucieczka do wielkiego miasta to jeden ze zrodzonych w XIX wieku toposów literackich obecnych w narracjach, których bohater jest osobą homoseksualną. Topos ten znajduje zakotwiczenie w społeczno-historycznej rzeczywistości. Badania historyczne wskazują bowiem, że wielkie miasta: Nowy Jork czy Berlin, stanowiły miejsca grupowania się społeczności homoseksualnych. Prezentowany artykuł poddaje analizie funkcjonowanie „mitu wielkiego miasta” jako miejsca przyjaznego homoseksualiście w polskiej literaturze Dwudziestolecia międzywojennego (autor omawia utwory doskonale znane, np. Ferdydurke Witolda Gombrowicza, jak i zapomniane, np. Michała Choromańskiego Skandal w Wesołych Bagniskach). Autor, nawiązując do ustaleń Germana Ritza, wskazuje, że w polskiej rzeczywistości chodzi raczej o ucieczkę z miasta na wieś, folwark, majątek ziemski. Miejsca, do których się ucieka, okazują się równie niegościnne i niebezpieczne, jak przestrzeń wielkiego miasta, a poczucie większej swobody w realizacji własnej seksualności okazuje się niebezpieczną iluzją.

11 września 2001 w poezji (Szymborska, Lipska, Hartwig)

Plik z tekstem

Artykuł dotyczy wydarzeń 11 września 2001 zarejestrowanych w wierszach Wisławy Szymborskiej, Ewy Lipskiej, Julii Hartwig. Data wskazuje, ale również kryptonimuje dramatyczne wypadki związane z terrorystycznym atakiem na World Trade Center. Można ją interpretować i opisywać przy użyciu terminu „szibbolet” Jacques’a Derridy. O układzie analizowanych utworów zdecydował aspekt temporalny, który wyraża się w innym dystansie wobec tragedii, ujmowanej „tu i teraz” (Szymborska), „niedługo potem” (Lipska), „jakiś czas później” (Hartwig). U Szymborskiej medium fotografii determinuje werbalne projektowanie obrazu, z kolei literatura ustala zakres referencji fotografii, którą można uznać za pozorowaną ekfrazę. Lipska odnosi się do sposobów komunikowania o wydarzeniach ujmowanych datą, zderza dwie perspektywy – wizję (wy)kreowaną w mass mediach i przez rozmaitych komentatorów społecznych, ze spojrzeniem zwykłego człowieka (krawca). Stanowią one kontrastujące komentarze do rzeczywistości. Utwór Hartwig nie sygnalizuje w tytule związków z 11 września 2001, dopiero zarysowana w nim sytuacja liryczna i szczegóły geograficzno-topograficzne pozwalają na ich ustalenie. Wieże zmuszają do refleksji nad brakiem w urbanistycznym pejzażu nowojorskim charakterystycznych budowli, których zniszczenie pogrzebało wiele istnień ludzkich. Poetyka oka i pamięci jest literackim przywracaniem dawnego obrazu, ale także codziennego porządku po katastrofie. Poetyckie doświadczanie daty realizuje się za pomocą rożnych strategii twórczych, będących efektem poszukiwania sposobów mówienia o tragedii. Trzy wiersze współtworzą „szibboletową” konstelację tekstów, której semantycznym centrum pozostaje data.

„Boska tandeta”. „Czeska biżuteria” Grzegorza Musiała jako autobiografia kampowa

Plik z tekstem

Artykuł jest analizą powieści Grzegorza Musiała Czeska biżuteria, która jest jednym z pierwszych przykładów kampu w polskiej literaturze. Wywód skoncentrowany jest na występującym w utworze specyficznym napięciu między tą estetyką a konwencją autobiograficzną. Kamp z charakterystycznym dla niego umiłowaniem sztuczności, ironii, teatralności i przesady zdaje się stać w opozycji do charakterystycznej dla autobiografistyki potrzeby autentyczności i szczerości czynionego wyznania. W powieści zawarto coś, co nazwać można projektem autobiografii kampowej. Opiera się ona na gatunkowej hybrydyczności, operowaniu ogromną ilością konwencji stylistycznych czy zamiłowaniu do cytatu. Musiał umiejętnie posługuje się kliszami kulturowymi, kiczem i elementami zaczerpniętymi z rezerwuaru kultury popularnej, by w parodystyczny i nieoczywisty sposób pytać o możliwość wyrażenia indywidualnej i zbiorowej tożsamości.

U źródeł (po)nowoczesnej kobiecości – „Esther” Stefana Chwina

Plik z tekstem

Celem artykułu jest nakreślenie filozoficznych perspektyw prezentacji zagadnienia kobiecości w powieści Esther Stefana Chwina. Kreacja postaci tytułowej bohaterki tego  utworu, wchodzącego w rozmaite związki z szeroko rozumianą XIX-wiecznością, koresponduje z wywodzącym się od Nietzschego nurtem rozważań o kobiecie i prawdzie. Podjęta przez Derridę w Ostrogach Nietzscheańska koncepcja „prawdy” kobiecości polegającej na ukazywaniu „nie-prawdy prawdy” oraz refleksje Wolfganga Welscha na temat estetycznego charakteru prawdy stanowią w niniejszym tekście punkt odniesienia do rozważań na temat sposobu przedstawienia Esther Simmel w powieści Chwina. W konkluzji tego artykułu wskazuje się, że zarówno destrukcyjno-kreacyjne aspekty kobiecości przywoływane w utworze, m.in. poprzez eksploatację toposów odnoszących się do tego, co kobiece, jak i splot symboliki erotyczno-tanatycznej czy też wprowadzenie, z perspektywy tekstu postmodernistycznego, elementów tradycyjnego myślenia metafizycznego są w powieści interesująco powiązane z problematyką ontologii prawdy.

Związki z muzyką i „muzycznością” w poezji Haliny Poświatowskiej

Plik z tekstem

Artykuł stanowi próbę zbadania jednego z motywów pojawiających się w liryce Haliny Poświatowskiej. Traktuje również o brzmieniowej organizacji tekstów i inspiracjach muzycznych, które zrodziły wiersze autorki Ody do rąk.

Rozdział Zmysł słuchu – „zmysł udziału” opisuje poszukiwania bezpośredniego środka wyrazu, który okazuje się potrzebować „podparcia” dźwiękiem. W kolejnej części artykułu zostały zebrane i zanalizowane odwołania Poświatowskiej do gatunków połączonych poprzez pochodzenie i ukształtowanie z muzyką oraz powiązane z nimi zabiegi stylistyczne. Muzyka, według dalszej części, to także sposób i forma trwania. Ukazane w ostatnim fragmencie „udźwiękowienie” poezji przez Tadeusza Bairda dopełnia zgłębiany temat o spojrzenie z odmiennej perspektywy – ze świata doznań akustycznych na świat literatury.

Genologia nomadyczna: gatunek jako metatekst
Korespondencja Heleny Modrzejewskiej

Plik z tekstem

Prezentowany zbiór nie publikowanych dotąd listów Heleny Modrzejewskiej, pisanych głównie po angielsku, stanowi w przeważającej mierze marginalia epistolograficznych dokonań polskiej aktorki. Jednak, jak  się okazuje, owe z pozoru błahe listy tworzą istotny zapis życia prywatnego Modrzejewskiej, przejmując jednocześnie funkcję materialnej pamiątki po słynnej aktorce. Paradoksalnie, w ramach korespondencji o charakterze użytkowym, służącej przede wszystkim celom  praktycznym,  pojawiają się również i przemyślenia artystki na tematy najbardziej intymne, egzystencjalne, a także komentarze do aktualnych wydarzeń politycznych. Typologiczny wyłom tworzą  pisane w oryginale po francusku listy do poety Henry’ego W. Longfellowa. Utrzymane w formie dziennika intymnego, w którym na pierwszy plan wysuwa się podmiot piszący, a kwestie komunikacyjne ulegają zatarciu, w pełni ukazują one kunszt pisarski polskiej aktorki. Linearne odczytanie całości zamieszczonych w zbiorze listów wyzwala natomiast pojawienie się elementu narracji, który z kolei przekształca się w rodzaj biografii Heleny Modrzejewskiej.

Karol Chłapowski w imieniu swoim oraz Heleny Modrzejewskiej do Feliksa Konecznego. Dwa nieznane listy

Plik z tekstem

Drukowane tu dwa listy napisane przez Karola Chłapowskiego: jeden na życzenie Heleny Modrzejewskiej, drugi z potrzeby serca, adresowane do znakomitego krytyka teatralnego – Feliksa Konecznego, są w zasadzie nieomal konspektem opracowania na temat podstawowych zasad sztuki aktorskiej pani Heleny. Są też niezwykłym wyrazem pamięci o pierwszych nauczycielach stosunku do zawodu i kariery scenicznej. Godna uwagi jest opinia Chłapowskiego, że Modrzejewska mogła się spełnić i w innych rodzajach sztuki, co zgodne jest z opinią Norwida, iż mogła zostać ona pierwszą znaczącą polską pisarką. Niepozorne dwa listy, podane tu, są ważnym dopełnieniem liczącej około 1500 pozycji czynnej i biernej korespondencji Heleny Modrzejewskiej i Karola Chłapowskiego.

O pożytkach z badania przyjemności
Rec.: Przyjemność w kulturze epoki rozumu. Pod redakcją Teresy Kostkiewiczowej. Warszawa 2011. „Biblioteka Badań nad Wiekiem Osiemnastym. Studia”. Nr 5

Plik z tekstem

Recenzja omawia książkę Przyjemność w kulturze epoki rozumu pod redakcją Teresy Kostkiewiczowej. Zebrane w tomie prace badaczy reprezentujących rozmaite dziedziny nauk humanistycznych przedstawiają tytułowe zagadnienie na różne sposoby i z coraz to nowych perspektyw, począwszy od artykułów ogólnych (np. o definicjach słowa „przyjemność” w leksykografii różnych krajów od XVI do XVIII w. czy o jego znaczeniu oraz przemianach, jakim znaczenie owo ulegało), po szczegółowe, skupione na pojedynczych kwestiach. Autorzy poszukują  przyjemności na różnych polach życia publicznego, takich jak edukacja w teorii i praktyce, polityka: ta „większa”, międzynarodowa, pojawiająca się w gazetach przesyłanych Stanisławowi Augustowi z Paryża, i ta „mniejsza”, regionalna, ukazana na przykładzie elit gdańskich, oraz życia prywatnego, jak jedzenie (filozofia kuchni i sposoby ucztowania), konwersacja, przyjemności i trudy ojcostwa czy rozkosze alkowy. Nie brak również tematów tak istotnych w epoce rozumu, jak sztuka (rozprawy poświęcone teorii dramatyczno-teatralnej, widowiskom publicznym, elegijności czy myśli estetycznej XVIII w.), natura (jako źródło radości poznawczych oraz np. jako zadowolenie z posiadania ogrodu), miasto (jako przestrzeń różnorodnych uciech: od uczciwych po wszeteczne) i podróże. Pojawiają się wreszcie zagadnienia coraz istotniejsze we współczesnej refleksji nad kulturą: problem obcości i kwestie feministyczne.

Bogactwo zainteresowań badawczych i wielość punktów widzenia sprawiają, że prezentowana pozycja jest wyczerpującym studium przyjemności – zjawiska będącego jednym z kluczowych dla myśli XVIII wieku.

Konopnicka rediviva
Rec.: Lena Magnone, Maria Konopnicka. Lustra i symptomy. (Gdańsk 2011). „Portrety Kobiet”

Plik z tekstem

Recenzja omawia książkę Leny Magnone Maria Konopnicka. Lustra i symptomy, poświęconą nowatorskiej interpretacji biografii i twórczości pisarki. Autorka przekonująco ukazała Konopnicką jako postać wewnętrznie skomplikowaną, zmagającą się z wieloma ograniczeniami, narzucanymi przez ówczesną kulturę patriarchalną. Książka Magnone przełamuje wiele stereotypów interpretacyjnych narosłych wokół pisarstwa Konopnickiej.

O literaturze polskiej z dystansu
Rec.: Maria Delaperrière, Literatura polska w interakcjach. Szkice porównawcze z literatury i kultury. Warszawa 2010. „Nauka o Literaturze Polskiej za Granicą”. Tom XII

Plik z tekstem

Tekst jest omówieniem książki Marii Delaperrière Literatura polska w interakcjach. Szkice porównawcze z literatury i kultury. Książka poświęcona jest literaturze polskiej romantyzmu, a także XX i XXI wieku. Jest świadectwem obecności i uczestnictwa autorki w kulturze polskiej i francuskiej, które są przez nią traktowane na zasadzie partnerstwa, dialogu i interakcji, w jakie te dwie kultury wchodzą.

Zachodnie literaturoznawstwo feministyczne 1969–1988
Rec.: Krystyna Kłosińska, Feministyczna krytyka literacka. Katowice 2010. „Prace Naukowe Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach”. Nr 2801

Plik z tekstem

Tekst zawiera omówienie książki Krystyny Kłosińskiej Feministyczna krytyka literacka, która jest obszernym kompendium wiedzy o różnych nurtach feministycznych w zachodnich badaniach literackich w latach 1969–1988.

Ograniczenia metody
Rec.: Marek Pieniążek, Akt twórczy jako mimesis. „Dziś są moje urodziny” – ostatni spektakl Tadeusza Kantora. Kraków (2005). „Modernizm w Polsce”. Tom 10

Plik z tekstem

Recenzja omawia książkę Marka Pieniążka Akt twórczy jako mimesis. Jest to szczegółowa monografia ostatniego spektaklu Tadeusza Kantora Dziś są moje urodziny. Przedstawienie analizowane jest w kontekście całej twórczości artysty – materiał badawczy stanowią notatki, malarstwo, wywiady, pisma i manifesty. Analiza spektaklu prowadzona jest z perspektywy nowoczesnych metodologii badawczych (Lacan). Dzięki temu w rozprawie widoczna jest nie tylko analiza Dziś są moje urodziny, lecz także jego recepcja.

Literatura homoseksualna: ontologia vs uznanie
Rec.: Wojciech Śmieja, Literatura, której nie ma. Szkice o polskiej „literaturze homoseksualnej”. Kraków 2010. „Modernizm w Polsce”. Tom 30. – Tomasz Kaliściak, Katastrofy odmieńców. Katowice 2011. „Prace Naukowe Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach”. Nr 2854

Plik z tekstem

Recenzja omawia książki Wojciecha Śmiei Literatura, której nie ma. Szkice o polskiej „literaturze homoseksualnej” oraz Tomasza Kaliściaka Katastrofy odmieńców, które dotyczą reprezentacji męskiej homoseksualności w polskiej literaturze XX wieku. Na tej podstawie rozpatrywana jest kwestia powracających pytań dotyczących definicji czy – szerzej – ontologii literatury homoseksualnej, a także różnicy między gay studies a queer studies w polskim kontekście. W tym kontekście rozpatrywane są strategie życiowe i pisarskie kilku twórców analizowanych w omawianych pracach, zwłaszcza Józefa Czechowicza i Tadeusza Boya-Żeleńskiego.

Wiedza, władza i opór
Rec.: Jacek Kochanowski, Spektakl i wiedza. Perspektywa społecznej teorii queer. Łódź 2009. „Gender/Queer Studies”

Plik z tekstem

Praca Jacka Kochanowskiego stanowi interesujący pomysł stworzenia „socjologii z perspektywy queer”. Propozycja autora wynika z jego głębokiej znajomości m.in. performative studies, jest z pewnością radykalna, z pewnością również domaga się dalszych doprecyzowań, niemniej warto wsłuchać się w głos socjologa sugerującego – przy uważnym wsłuchaniu się w wielogłos współczesnej humanistyki i nauk społecznych – głęboką reorganizację nauki, nauczania, polityki naukowej, uniwersytetu.

List do redakcji
Korzystając ze strony wyrażacie Państwo zgodę na wykorzystywanie przez nas plików cookies. W każdej chwili możecie Państwo zmienić ustawienia cookies a także dowiedzieć się na ich temat więcej. Kliknij tutaj Nie pokazuj więcej tej informacji