Zeszyt 4/2011

Pamiętnik Literacki 4 / 2011

Plik z zawartością zeszytu

Perwersyjny rdzeń „Rozmyślań dominikańskich”

Plik z tekstem

Artykuł jest próbą analizy Rozmyślań dominikańskich z nieco odmiennej niż tradycyjna perspektywy. Analiza ta sprowadza się m.in. do umieszczenia tekstu w sąsiedztwie innych dzieł, które powstały w mniej więcej tym samym czasie co Rozmyślania, jak i chronologicznie odległych. Zestawienie to osadzone w kontekście kulturowym pozwala ujawnić perwersyjność tego tekstu, rozumianą za G. Bataille’em, jako niecofanie się przed gwałtem śmierci, oraz uwidacznia makabryczną „hiperrzeczywistość” męki Chrystusa.

Renesansowe epitafia biskupów

Plik z tekstem

Epitafia przygotowane po śmierci osób duchownych stanowią pokaźną część zbioru renesansowych utworów funeralnych. Pośród nich z kolei najwięcej jest łacińskich nagrobków dla biskupów. Ta proporcja dotyczy zarówno dorobku znanych z imienia poetów, jak i anonimowej na ogół twórczości epigraficznej. Autorzy epitafiów chętnie podkreślali, że bohaterowie ich wierszy podejmowali za życia wysiłki na rzecz dobra wspólnego, dbali o biednych, byli w zażyłych kontaktach z królem i troszczyli się o ojczyznę, odznaczali się wyjątkowymi zaletami umysłu i ducha. Korzystając z utrwalonej topiki komploracyjnej i konsolacyjnej oraz szerokiej gamy środków artystycznych poeci zwracali uwagę przede wszystkim na to, jakimi ludźmi byli zmarli. Wysuwając samą osobę biskupa przed jego zasługi i osiągnięcia twórcy zdają się stosować tzw. grecki model charakterystyki postaci.

Deskrypcja Stambułu w „Przeważnej legacyi” Samuela Twardowskiego wobec topiki laudatio urbis

Plik z tekstem

Autor studium omawia technikę oraz funkcje opisu Stamułu w Przeważnej legacyi Samuela Twardowskiego, eposu historycznego z 1633 r., zawierającego opis misji dyplomatycznej Krzysztofa Zbaraskiego, urozmaicony licznymi dygresjami krajoznawczymi. Punktem wyjścia rozważań jest rekapitulacja wiedzy na temat genezy i zastosowań konwencji laudatio urbis, która była – jak dowodzi autor artykułu – podstawowym punktem odniesienia dla barokowego poety. Różne informacje na temat Stambułu (jego usytuowania, zabytków, historii czy mieszkańców) rozwijają toposy typowe dla retorycznego szablonu. Większość toposów, zwykle służących pochwale, wykorzystał jednak Twardowski do budowy negatywnego, nacechowanego ideologicznie obrazu osmańskiej metropolii, a zwłaszcza jej obywateli, z rzadka dając wyraz zachwytowi (np. w przypadku malowniczego położenia miasta czy śladów jego chrześcijańskiej przeszłości).

Cztery staropolskie wersje Senecjańskiej pieśni „Quis vos exagitat furor”

Plik z tekstem

Autor artykułu prezentuje ideowe treści drugiego stasimonu Senecjańskiego Tiestesa, w którym wyłożona zostaje stoicka nauka o „prawdziwym królowaniu”, rozumianym jako umiejętne kontrolowanie własnych namiętności połączone z wyzbyciem się płochych ambicji i lęków, także tych związanych z nieuchronną perspektywą śmierci. Z uwagi na ów uniwersalny, całościowo nakreślony osobowy wzorzec, ale i na swą literacką formę antyczna monodia Quisvosexagitat furor traci na przestrzeni wieków swą integralną łączność z dramatem o mykeńskim dzieciobójstwie, stając się przedmiotem zarówno wiernych translacji, jak i twórczych przeróbek. Na gruncie polskim do tłumaczy Senecjańskiej pieśni zaliczyć należy Jana Alana Bardzińskiego i Józefa Epifaniego Minasowicza, natomiast oryginalne adaptacje utworu wychodzą spod pióra Jana Rybińskiego i Jana Andrzeja Morsztyna. Bliższa analiza zwłaszcza Morsztynowego Votum z Seneki (Lutnia 57) każe dodatkowo uznać omawiany tekst za alternatywne względem słynnego epodu Horacego Beatus ille źródło staropolskich apologii życia w odosobnieniu.

„Czosnek w błocie i szafiry”. Termin „barok” a poezja angielska
Nadrzecza serdeczne epoki klasyczno-sentymentalnej. Kilka uogólnień i zbliżeń

Plik z tekstem

Przedmiotem zainteresowania uczyniono wiersze napisane w poetyce klasycznej i sentymentalnej w fazie późnego oświecenia, w których znajdujemy refleksje wynikające z rzeczywistego lub fikcyjnego powrotu poety nad serdecznie bliską rzekę domową. Zaproponowano klasyfikację tematyczno-egzystencjalną: „ja” tutaj – teraz, „ja” tutaj – teraz i potem, „ja” tutaj – obecnie i wcześniej. W obrębie tej klasyfikacji poddano analizie i interpretacji wiersze Józefa Morelowskiego, Adama Mickiewicza, Franciszka Karpińskiego. Zwraca uwagę płynność granic między tym, co klasyczne, a tym, co sentymentalne, widoczna w grupach poszczególnych wierszy i w samych utworach.

Teatr i początki krytyki teatralnej w Polsce

Plik z tekstem

Tematem artykułu są narodziny krytyki teatralnej w Polsce, które przypadają na początek XIX wieku. Na materiale obszernych cytatów z recenzji omawiających sztuki wystawiane w Warszawie, początkowo anonimowych, zamieszczanych w latach 1802–1806 głównie w „Gazecie Warszawskiej”, a także z polemik z owymi recenzjami oraz z wypowiedzi widzów autor pokazuje, jak kształtowała się i rozwijała u nas krytyka teatralna. Recenzje, zawierające uwagi na temat zarówno samego wystawienia sztuki: reżyserii, gry aktorskiej, oprawy scenicznej, jak i przekładu w wypadku sztuk obcych, były pisane w duchu estetyki i poetyki klasycyzmu. Pochwalnie pisano o wystawianych dziełach klasyków, głównie francuskich i polskich, natomiast potępiano wszelkie odstępstwa od norm klasycystycznych, także nowe gatunki teatralne, zwłaszcza różne odmiany dramy. Z analizowanych w artykule tekstów wynika, że polski teatr w początkach XIX wieku wyraźnie sprzyjał nowym tendencjom ideowo-artystycznym; wprowadzając – oprócz motywów sentymentalnych – również fantastykę i motywy grozy, torował drogę pierwiastkom preromantycznym i romantycznym.

Ekspresja milczenia w „Trenach” Jana Kochanowskiego. Glosa do badań nad konstrukcją retoryczną poematu

Plik z tekstem

Celem artykułu jest wskazanie funkcji tych środków poetyckiej ekspresji w Trenach Jana Kochanowskiego, które eksponują milczenie, przemilczenie czy celowe pominięcie pewnych kwestii w wypowiedziach bohatera poematu. Autorka, porównując wykorzystanie analogicznych figur retorycznych w tragediach greckich i w Trenach, dochodzi do wniosku, że Kochanowski adaptował tradycję literacką w sposób szczególny: nie tylko przejmował figury retoryczne z przeszłości, wkomponowując je w nowe konteksty i wzbogacając o nowe sensy, przywoływał też fragmentarycznie obrazy i motywy literackie z dzieł antycznych, zestawiając tradycyjne znaczenia toposów z nowym kontekstem semantycznym. Wzbogacił tym samym znacznie wydźwięk liryczny swych Trenów, gdyż obrazowość poematu funeralnego poświęconego małej Orszuli stała się niejako „wielowymiarowa”, bo kumulująca w sobie sensy dawne (znane literackiej tradycji) i nowe, wyrażające  egzystencjalne pytania oraz wątpliwości człowieka schyłku XVI stulecia.

„Skarga umierającego” w bernardyńskim rękopisie Biblioteki Diecezjalnej w Sandomierzu

Plik z tekstem

Artykuł poświęcony został nie znanemu dotychczas przekazowi Skargi umierającego. Tekst, odnaleziony przez autora publikacji, znajduje się w Bibliotece Diecezjalnej w Sandomierzu, w rękopisie o sygn. L 1684. Manuskrypt pochodzi z końca XVII wieku i należał do konwentu bernardynów w Radomiu. Przekaz jest pełnym abecedariuszem i wpisuje się w tradycję płockiej wersji Skargi umierającego. Odnaleziony przekaz, zwany sandomierskim, wykazuje zbieżność z redakcją kórnicką, ruską i wersją Kętrzyńskiego II, a następnie z bernardyńską. W artykule rozpatrzono odniesienia przekazu sandomierskiego wobec znanych wersji Skargi umierającego, uściślono poprawne lekcje tekstu, powiązano popularność utworu w kręgu bernardyńskim z tematem śmierci, propagowanym przez ten zakon.

 

Zaginiona „Historia św. Genowefy” Andrzeja Zbylitowskiego. Uwagi i przypuszczenia

Plik z tekstem

Historia św. Genowefy autorstwa Andrzeja Zbylitowskiego ukazała się drukiem w 1599 roku, ale nie znamy tego wydania. Próbowano domyślić się, jakiego rodzaju jest to utwór, jednakże wolno nam o tym wnioskować tylko na podstawie zapisów Hieronima Juszyńskiego, który zanotował początek tekstu. Można z tego wnosić, że utwór został zadedykowany żonie poety, a poświęcony był patronce Francuzów. Powszechnie przyjmuje się, że chodzi o pierwszą żonę poety, Annę Trzcieńską i historię Genowefy – pogromczyni Hunów. Nie wiadomo jednak, o którą żonę poety chodzi (w roku wydania Historii poeta ożenił się powtórnie), św. Genowefę paryską zaś nagminnie mylono z Genowefą brabancką, powszechnie uważaną za świętą. W artykule przedstawia się możliwe rozwiązania, ustala, czy popularna historia uciśnionej niewinności (Genowefy brabanckiej) mogła być znana Zbylitowskiemu i przedstawia powody podjęcia przez poetę tematu hagiograficznego.

Z kroniki do sylwy. Wokół problemów rękopisu i druku w początkach XVII wieku. Część 1: Pieśń o zdobyciu Smoleńska Marcina Paszkowskiego. Uwagi o autorstwie i migracji tekstu

Plik z tekstem

Przedmiotem szkicu jest XVII-wieczna pieśń relacjonująca epizod z toczącej się od 1609 r. wojny polsko-moskiewskiej. Dotychczas w badaniach pieśń tę określano jako anonimową, pokrewną wierszowanym nowinom i związaną z obszarem kultury popularnej. Podstawą przedruków pieśni był przekaz rękopiśmienny. Artykuł wskazuje autora (Marcin Paszkowski), podaje poprawniejszą wersję tekstu i sytuuje utwór w obrębie literatury okolicznościowej poświęconej zwycięstwu odniesionemu pod Smoleńskiem w czerwcu 1611.

„Historia o księżnej i szewcowej” – nieznana staropolska satyra społeczno-obyczajowa

Plik z tekstem

Pochodząca z Lwowskiej Biblioteki Naukowej im. W. Stefanyka Narodowej Akademii Nauk Ukrainy Historia o księżnej i szewcowej – nie znany dotychczas anonimowy utwór, wytłoczony w XVIII w. prawdopodobnie w oficynie lwowskiej rodziny drukarskiej Szlichtynów, a powstały najpewniej znacznie wcześniej – jest satyrą na przywary ludzkie, w szczególności kobiece. Podobne teksty należały do popularnego piśmiennictwa zwanego literaturą mieszczańską, plebejską, straganową itp. Wydawane w dużych nakładach, przeważnie małe objętościowo druczki, tanie, kolportowane często nielegalnie, cieszyły się popularnością, głównie wśród przedstawicieli kultury „niskiej”. Publikowany utwór jest 13-zgłoskowcem parzyście rymowanym, składającym się z 176 wersów. W satyrze został podjęty popularny od dawna motyw zamiany ról (księżna za karę zostaje żoną szewca pijaka, a pobożna szewcowa – księżniczką), ze wszystkimi skutkami, przykrymi dla księżniczki, kobiety o nieznośnym dla otoczenia charakterze. Finał historii jest taki, że księżniczka posiadła „cnoty uczciwe” i wszystko skończyło się pomyślnie.

Michał Kazimierz Ogiński jako poeta. Kanon tekstów i problemy atrybucji

Plik z tekstem

Artykuł dotyczy Michała Kazimierza Ogińskiego, hetmana wielkiego litewskiego, mecenasa sztuki, twórcy niezwykle ciekawego dworu artystycznego w Słonimiu, który był także interesującym poetą. Jego utwory wydane zostały anonimowo w czterech tomach. Bibliografowie i historycy literatury (Bentkowski, Estreicher, Korbut) nie byli zgodni w kwestii atrybucji. Część tekstów przypisywali oni Michałowi Kleofasowi Ogińskiemu, a Andrzej Ciechanowiecki, zasłużony dla tematu monografista artystycznego dworu Ogińskiego, sugerował, iż liryki te powstawały we współpracy z hetmańskimi sekretarzami. Jednak analiza rękopiśmiennego zbioru pieśni, jedynego woluminu podpisanego imiennie, a nie znanego wcześniejszym autorom opracowań, oraz analiza stylistyczna liryków dają możliwość jednoznacznego stwierdzenia, iż autorem wszystkich analizowanych tomów poetyckich jest właśnie Michał Kazimierz Ogiński.

Kłopoty z komunikacją, albo jak nie mówić do władców. Niepublikowane listy Tomasza Kajetana Węgierskiego do Stanisława Augusta

Plik z tekstem

W artykule przedstawiono część nie publikowanej dotąd korespondencji Tomasza Kajetana Węgierskiego, polskiego poety i podróżnika, z królem Stanisławem Augustem Poniatowskim. Węgierski, po wieloletniej nieobecności, chciał wrócić do kraju, król jednak nie odpowiadał lub odpowiadał ozięble na prośby poety o jakikolwiek dowód monarszej łaski, który pozwoliłby mu wrócić z honorem.

Sarmata i demony. Obraz demonologii ludowej w polskiej literaturze przedromantycznej

Plik z tekstem

Obraz wierzeń ludowych w słowiańskich literaturach narodowych jest różny dla poszczególnych epok – zarówno jeśli chodzi o jego genezę, jak i o funkcje w strukturze utworu. Przedmiotem rozważań autora są nazwy postaci demonologicznych oraz odpowiednie wątki wierzeniowe z nimi związane, pojawiające się w literaturze staropolskiej i oświeceniowej. Wątek demonologiczny charakteryzują w niej przede wszystkim: w kontekście wyglądu zewnętrznego demonów – brzydota, starość i czarna barwa; zachowań względem człowieka – straszenie, szkodzenie, zwodzenie z drogi; lokalizacji – przebywanie w domenie przyrody, daleko od przestrzeni ludzkiej, „oswojonej”. Z kolei stosunek człowieka do demonów cechują najczęściej obawa, strach, przerażenie, chęć obrony przed nimi środkami religijnymi lub magicznymi. Autor konkluduje, iż użycie demononimów w tekstach omawianych epok ma wartość poznawczą przede wszystkim w zakresie potocznych wyobrażeń oraz spełnia często funkcję ideologiczną w satyrze obyczajowej i polemice politycznej lub wyznaniowej.

Świadectwo recepcji twórczości Jacopa Sannazara w literaturze staropolskiej
Rec.: Grzegorz Czaradzki, Rytmy o porodzeniu przenaczystszym Bogarodzice Panny Maryjej. Wydali i opracowali Roman Mazurkiewicz i Elwira Buszewicz. Redakcja naukowa tomu Alina Nowicka-Jeżowa. Warszawa 2009. „Humanizm. Idee, Nurty i Paradygmaty Humanistyczne w Kulturze Polskiej. Inedita”. T. 1

Plik z tekstem

Powiązanie Rytmów o porodzeniu przenaczystszym Bogarodzice Panny Maryjej autorstwa Grzegorza Czaradzkiego z De partu Virginis Jacopa Sannazara jest jednym z istotnych i jednocześnie nowych odkryć w studiach nad literaturą staropolską. Dzięki edycji polskiego przekładu – którą omawia niniejsza recenzja – uzupełnionego obszernym wstępem, udostępnione zostało cenne świadectwo recepcji twórczości sławnego neapolitańczyka, rzucające światło na poziom polskiej kultury humanistycznej początku XVII wieku.

Wacław Potocki – „poeta ze dwojej złożony natury”
Rec.: Agnieszka Czechowicz, Różność w rzeczach. O wyobraźni pisarskiej Wacława Potockiego. Warszawa 2008. „Studia Staropolskie. Series Nova”. T. XVI (LXXII)

Plik z tekstem

Przedmiotem recenzji jest książka Agnieszki Czechowicz o twórczości Wacława Potockiego. Autorka dowodzi w niej rozbieżności między wyrażonymi przez poetę w wierszach poglądami na twórczość a jego własną praktyką poetycką.

Przekłady tragedii Seneki w literaturze staropolskiej
Rec.: Radosław Rusnak, Seneca noster. Część 1: Studium o dawnych przekładach tragedii Seneki Młodszego. Warszawa 2009

Plik z tekstem

W recenzji omówiona jest książka Radosława Rusnaka, która stanowi precyzyjną i obszerną analizę staropolskich translacji dzieł Seneki, wzbogaconą odniesieniami do tłumaczeń na języki romańskie. Studium to jest cennym wkładem w badania nad dawną translatoryką i recepcją dramatów rzymskiego tragika w literaturze staropolskiej.

Włoskie spojrzenie na dawną polską literaturę i kulturę
Rec.: Marina Ciccarini, Żart, inność, zbawienie. Studia z literatury i kultury polskiej. Przełożyli Monika Woźniak oraz Małgorzata Szleszyńska i Jacek Głażewski. Warszawa 2008. „Nauka o Literaturze Polskiej za Granicą”

Plik z tekstem

Recenzja omawia książkę włoskiej badaczki Mariny Ciccarini, składającą się z kilkunastu szkiców poświęconych literaturze i kulturze polskiej głównie stuleci XVI–XVIII, podejmujących różnorodną tematykę, jak pamiętnikarstwo, komizm, filozofia, zajmujących się także komparatystyką i problemami edytorstwa.

Głos z „lasu manuskryptów”
Rec.: Maria Barłowska, Swada i milczenie. Zbiory oratorskie XVII–XVIII wieku – prolegomena filologiczne. Katowice 2010. „Prace Naukowe Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach. Nr 2777

Plik z tekstem

Tekst omawia książkę Marii Barłowskiej referującą wyniki kilkuletnich kwerend archiwalno-bibliotecznych w poszukiwaniu rękopiśmiennych zbiorów oratorstwa staropolskiego. Autorka systematyzuje odkrycia, wskazując jednocześnie nowe problemy badawcze.

Oświeceniowe imaginarium magiczne
Rec.: Danuta Kowalewska, Magia i astrologia w literaturze polskiego oświecenia. Toruń 2009

Plik z tekstem

Autorka recenzując książkę Danuty Kowalewskiej, referuje główne tezy dysertacji, rekonstruuje zasadnicze jej cele, sformułowane przez Kowalewską, oraz wskazuje na filozoficzne, religijne i kulturoznawcze aspekty pracy.

Korzystając ze strony wyrażacie Państwo zgodę na wykorzystywanie przez nas plików cookies. W każdej chwili możecie Państwo zmienić ustawienia cookies a także dowiedzieć się na ich temat więcej. Kliknij tutaj Nie pokazuj więcej tej informacji