Zeszyt 3/2014

Pamiętnik Literacki 3 / 2014

Dedykacja zeszytu prof. Michałowi Głowińskiemu

Plik z zawartością zeszytu

„Tkanina duchowego stylu czasów”. O tekście „Oziminy” Berenta od nowa

Plik z tekstem

Autor szkicu tekstologicznego bada kolejne wydania Oziminy Wacława Berenta. Pierwsza edycja z roku 1911 (właściwie: z końca roku 1910) była niestarannie adiustowana (np. literówki typu: „samnambula”, choć na tej samej stronicy widnieje poprawne „somnambula”, czy „brewion” zamiast „bierwion” itp.), stąd pojawiło się w niej ponad sto błędów. Autor szkicu proponuje szereg poprawek w tekście powieści, np. słowo „komin” zastąpiłby  słowem „kominek” (bo o kominek, a nie o komin chodzi), „siepały” poprawiłby na „siepały się”, a „druki drohomilskie” na „druki dobromilskie”.

Romana Jaworskiego „wjeżdżanie w miasto”. Urbanizm opowiadań

Plik z tekstem

Artykuł omawia semantykę motywu miasta w opowiadaniach Romana Jaworskiego zebranych w tomie Historie maniaków. Kreacja motywu pozwala rozpoznać bohatera tej prozy (indywidualistę, swego rodzaju maniaka) i antybohatera (tłum). Trwa między nimi nieustająca walka. Miasto portretowane przy użyciu wyrażeń obrazujących nieestetyczne efekty wizualne i akustyczne staje się figurą nowoczesnej cywilizacji, zagrażającej indywidualiście. Ten buntuje się, marząc i korzystając z różnorodnych strategii. Jego projekty wobec ekspansywnej natury aglomeracji skazane są na klęskę. Tylko fantazjotwórcza kreacja decyduje o jakimś rodzaju zwycięstwa jednostki, bezradnej wobec naporu kultury masowej. Jaworski przedstawia proces, który Georg Simmel nazywa „tragedią kultury”. Pisarza interesuje jeden z jego etapów – przeciągający się moment antagonistycznego zwrócenia się wytworów cywilizacji przeciw wytwórcy. Jaworski w owym antagonistycznym trwaniu dostrzegał istotę nowoczesności, na którą maniak mimo swego sprzeciwu jest skazany.

„Tworzyć siebie z siebie” – „Ma lat 22” Tadeusza Peipera a problem pragnienia

Plik z tekstem

Artykuł stanowi próbę lektury powieści Tadeusza Peipera Ma lat 22 w kontekście koncepcji pragnienia trójkątnego René Girarda oraz teorii psychoanalitycznej Sigmunda Freuda i Jacques’a Lacana. Utwór ten, na wzór powieści o dojrzewaniu, skupia się na próbach skonstruowania przez głównego bohatera modelu mocnej podmiotowości, która byłaby samouzasadniającym się, wolnym od wszelkiego pośrednictwa rdzeniem, wokół którego można budować egzystencję w nowoczesnym świecie. Bohater uwalniając się od wpływu kolejnych pośredników popada jednak w narcyzm, który uniemożliwia realizację takiego projektu.

Zagadka domu Pueyrredóna. Wokół dzienników Gombrowicza

Plik z tekstem

Artykuł jest próbą lektury porównawczej dwóch tekstów diarystycznych Witolda Gombrowicza – Dziennika 1953–1956 (dziennik literacki) i Kronosu (prywatny dziennik pisarza). Analiza jednego zapisu dotyczącego domu generała Pueyrredóna (Dziennik 1953–1956) pokazuje, jakie wyzwania pociąga za sobą uzgadnianie go z faktami odnotowanymi w Kronosie. Autor artykułu argumentuje, że napięcia między tym, co literackie, a tym, co prywatne w Dzienniku 1953–1956, wynikają po części z kamuflażu, ale biorą się także z dążenia pisarza, by pokazać dramat własnej egzystencji w znacznie szerszym (filozoficznym, metafizycznym) niż jedynie erotyczno-fizjologicznym kontekście. Proponowana interpretacja pozwala odpowiedzieć na pytanie, dlaczego Gombrowicz prowadził dwa różniące się od siebie na poziomie faktów dzienniki. Pozwala też stwierdzić, że Gombrowicz chciał, by jego czytelnicy poznali treść Kronosu.

Gombrowicz i Szekspir

Plik z tekstem

Gombrowicz jako dramatopisarz-nowator dziwnie mało interesował się awangardowym teatrem i dramatem swojej epoki. Odwoływał się chętnie do tradycyjnej formy inscenizacji i do klasyki światowej, zwłaszcza do dramatów Szekspira, z którego korzystał, by powtórzyć w teatrze szekspirowski gest i jego „genialność”. Dlatego wielokrotnie stosował cytaty lub kryptocytaty z Szekspira, naśladował formę i konstrukcję jego sztuk, wykorzystując nakładanie się na siebie struktur dramatu rodzinnego i dramatu władzy, konflikt pokoleń, chwyt „teatru w teatrze”, wreszcie zasadnicze pytania moralne i metafizyczne. Z Szekspira także bierze Gombrowicz koncepcję człowieka jako wieczystego gracza. Ale pośrednikiem między nim a sztukami Anglika jest polski dramat romantyczny, zwłaszcza Balladyna jako replika motywów Makbeta, i mieszczański teatr końca XIX wieku. W ten sposób problematykę szekspirowską Gombrowicz zbliża do naszych czasów i do współczesnej koncepcji człowieka, by zadać raz jeszcze te same wielkie filozoficzne pytania.

Średniowieczne „archiwum” Hanny Malewskiej
Jerzy Andrzejewski – katastrofy ciała i odmowa sublimacji

Plik z tekstem

Artykuł skupia się na analizie strategii prezentowania własnej cielesności przez Jerzego Andrzejewskiego ze szczególnym uwzględnieniem tekstów autobiograficznych (Notatki do autobiografii <1909–1924>), ale także w odniesieniu do twórczości (m.in. Ład serca, Miazga). Ciało to naznaczone jest „nienormatywnym” pożądaniem i – jako takie – staje się ciałem niepożądanym. Ze względu na wyrażane pragnienia seksualnej receptywności ciało to wypada poza porządek przedstawienia – wyrazić je można tylko jako ciało trupie, odrażające, zjadane za życia przez robaki, masochistyczne. Ciało to, nie poddające się działaniu modernistycznej sublimacji, staje się „ciałem katastroficznym”.

O kilku ideach ważnych dla rozumienia prozy Leopolda Buczkowskiego

Plik z tekstem

Tekst artykułu przedstawia kilka idei, jakie udało się autorowi sformułować w ciągu wieloletnich studiów nad pisarstwem Leopolda Buczkowskiego. Można by je ująć w porządku następującym: 1) proza pisarza nie stanowi jednolitego zbioru utworów, przeciwnie – przy bliższej analizie prezentuje się jako wieloformacyjny konglomerat tekstów; czytelność Czarnego potoku niewiele mówi o czytelności Urody na czasie (pojęcie „czytelności” w analizie prozy Buczkowskiego jest nieprecyzyjne); 2) późna twórczość pisarza (od Urody na czasie) podejmuje nienarracyjny sposób pisania, który nie polega już na opowiadaniu historii i losów bohaterów, ale na tym, że 3) kojarząc cytaty, rzeczywiste lub stylizowane, Buczkowski zderza ze sobą fragmenty rozmów, dyskursów i mikronarracji, wydobywając z nich ukryte sensy i zaskakujące znaczenia. Tworzy tym samym tekstowe performanse, które w nowych kontekstach nabierają znaczeń performatywnych.

Kobiety Kuśniewicza. Analiza funkcji kobiecości w wybranych powieściach

Plik z tekstem

Szkic jest próbą nowej typologizacji bohaterek – w wybranych powieściach Andrzeja Kuśniewicza – pod względem pełnionych przez nie funkcji. Autor artykułu wyróżnia pięć głównych funkcji, jakie spełniają kobiety w wybranych tekstach. Są to kolejno: kobieta jako nieobecna, kobieta jako przyjmująca męską symbolikę, kobieta jako projekcja męskiej fantazji, kobiecość jako zagrożenie oraz kobieta jako element biologii. Takie uporządkowanie, zdaniem autora szkicu, pozwala łączyć ze sobą liczne cechy i znaczenia kulturowe przypisywane zazwyczaj „drugiej płci”, umożliwiając w ten sposób szerszą analizę uwikłania się bohaterek w reprezentację tworzoną przez mężczyzn bez skupiania się wyłącznie na jednej cesze. W drugiej części szkicu autor proponuje interpretacje wybranych figur z zastosowaniem opisanej metodologii, wzbogacając ją o narzędzia wypracowane na gruncie gender i men studies.

Wymiary czasu w „Podróżach z Herodotem” Ryszarda Kapuścińskiego

Plik z tekstem

W artykule autor zastanawia się nad sposobami postrzegania minionej rzeczywistości. Wspiera się koncepcjami czasu fenomenologicznego i kosmologicznego, łączy je, co pozwala na uniknięcia aporii, na którą skazane są spekulacje filozoficzne. Takie rozwiązanie umożliwia bowiem analiza reportażu Ryszarda Kapuścinskiego Podróże z Herodotem – przez pryzmat narracji historycznej (prowadzona zgodnie z założeniami Paula Ricoeura). Interpretowane dzieło nabiera szczególnej wagi ze względu na fakt wprowadzenia przez reportera postaci Herodota, który staje się swoistym łącznikiem obu przywołanych sposobów namysłu nad czasem.

Ciemnia fotograficzna. Od „Śladów na piasku” Timothy’ego O’Sullivana do „Skrzynki” Güntera Grassa
Wóycickiego wykład powielony

Plik z tekstem

Głównym celem artykułu jest informacja o pracy Kazimierza Wóycickiego, Wykłady ze stylistyki i historii literatury (1916–1917). Praca ta stanowi de facto pierwszy polski zarys nowoczesnej teorii literatury. Ze względu na unikatowy charakter dzieła i szczególną, prowizoryczną formę publikacji konieczne tu było szkicowe zaprezentowanie treści (jak się okazuje, niezgodnej z tytułem), przedstawienie budowy tekstu wraz z podaniem danych dotyczących wszelkich jego uszkodzeń, uchybień i swoistości edytorskich, sposobu powielenia oraz innych nawarstwionych śladów historycznych dających wgląd w losy pracy Wóycickiego. Wreszcie należało potwierdzić autorstwo, przeanalizowawszy wcześniej specyficzną sytuację autora w tego rodzaju tekstach.

Kolejną sprawą poruszoną w artykule jest zagadnienie kulturowego i politycznego kontekstu powstania Wykładów ze stylistyki i historii literatury. Powstały one w ramach działalności Towarzystwa Kursów Naukowych, instytucji półlegalnej (a przed 1906 r. nielegalnej), kształcącej w trybie uniwersyteckim. W tej części podkreślono także znaczną rolę, jaką w Wydziale Humanistycznym odegrały studia psychoestetyczne i ogólna nauka o sztuce. Krótko omówiona została ważna dla kultury polskiej tradycja samokształcenia.

Najwięcej miejsca poświęcono na omówienie specyficznej sytuacji genologicznej książki Wóycickiego. Analiza relacji między wykładem a skryptem poprowadzona została w dwóch perspektywach poznawczych: pierwszej, wywiedzionej z teorii Waltera J. Onga, i drugiej, która poprzez intuicje Tzvetana Todorova prowadzi do źródeł bachtinowskich.

W zakończeniu przypomniane zostały dokonania teoretycznoliterackie najbliższe Wykładom ze stylistyki i teorii literatury.

Maria Kuncewiczowa w podróży

Plik z tekstem

Artykuł rozpatruje biografię Marii Kuncewiczowej z perspektywy jej licznych podróży. Miały one różny wymiar i charakter: najwcześniejsze były wojaże wakacyjne z rodzicami, potem wyjazdy w celach edukacyjnych, wycieczki reportersko-literackie, peregrynacje uchodźcze i emigracyjne, wreszcie życie w wędrówkach między Stanami Zjednoczonymi, Polską, a później również Włochami. Zaspokajały one istotne wewnętrzne potrzeby pisarki: pragnienie bycia gdzie indziej, ciekawość świata, marzenie o obywatelstwie światowym. W książkach Kuncewiczowej (głównie w Fantomach, Naturze i Przeźroczach) częste występowanie motywu podróży świadczy o tym, iż stanowiły one jeden z elementów służących umacnianiu fantomicznej tożsamości pisarki, odgradzając ją od świata realnego, zacierając kontury rzeczywistości, a pośrednio pozwalając także pogodzić się ze śmiercią. Równocześnie jednak pozostawiły ją w stanie niezaspokojenia zarówno, jeśli chodzi o potrzebę wojażowania, jak i zadomowienia.

Doświadczyć doświadczenie (według Ryszarda Nycza)
Rec.: Ryszard Nycz, Poetyka doświadczenia. Teoria – nowoczesność – literatura. Warszawa 2012. „Nowa Humanistyka”. Tom III

Plik z tekstem

Książka Ryszarda Nycza Poetyka doświadczenia stanowi interesującą próbę powołania do życia nowego ujęcia teoretycznego, w którym chodzi o połączenie osobistego doświadczenia zamkniętego w tekście z praktykami lektury uwrażliwionej właśnie na owo doświadczenie. W książce znaleźć można zarówno teoretyczne sformułowanie tego problemu, jak i interesujące odczytania wybranych tekstów literackich.

Agoniczna historia literatury
Rec.: Marian Bielecki, Historia – Dialog – Literatura. Interakcyjna teoria procesu historycznoliterackiego. Wrocław 2010. „Złota Seria Uniwersytetu Wrocławskiego. [T.] 4

Plik z tekstem

Recenzja omawia książkę Mariana Bieleckiego poświęconą agonicznej teorii historii literatury. Część metodologiczna pracy budzi zastrzeżenia recenzenta, gdyż inspiracja propozycjami Harolda Blooma prowadzi w kilku przypadkach do zbyt tradycyjnego myślenia o historii literatury. Część interpretacyjna za to uznana została za udaną, ponieważ na przykładzie relacji niektórych pisarzy z dziełami Witolda Gombrowicza w sposób przekonujący ukazał Bielecki znaczenie pisarskiego agonu i podmiotowości twórczej dla dynamiki zjawisk literackich.

Literatura jako szkoła życia
Rec.: Magdalena Rembowska-Płuciennik, Poetyka intersubiektywności. Kognitywistyczna teoria narracji a proza XX wieku. Toruń 2012. „Monografie Fundacji na rzecz Nauki Polskiej”

Plik z tekstem

Recenzja skupia się na kilku kluczowych elementach książki Magdaleny Rembowskiej-Płuciennik, które, zdaniem autora omówienia, świadczą o wyjątkowej wartości monografii.  Tymi elementami są: reinterpretacje polskich koncepcji dotyczących zdolności poznawczych mózgu (autorstwa Przybyszewskiego i Irzykowskiego) w perspektywie współczesnej kognitywistyki; wykorzystanie dorobku polskiej szkoły strukturalnej w najnowszych badaniach nad narracją; konstruowanie modelu łączącego narracje powieściowe z kognitywnymi doświadczeniami jednostek czerpanymi z ich codziennego życia.

Korzystając ze strony wyrażacie Państwo zgodę na wykorzystywanie przez nas plików cookies. W każdej chwili możecie Państwo zmienić ustawienia cookies a także dowiedzieć się na ich temat więcej. Kliknij tutaj Nie pokazuj więcej tej informacji