Zeszyt 3/2012

Pamiętnik Literacki 3 / 2012

Plik z zawartością zeszytu

Analiza fantazmatu „niewinnej ofiary” w „Lilli Wenedzie” Juliusza Słowackiego w świetle koncepcji Deleuze’a
Portrety Juliusza Słowackiego w prozie biograficznej 1945–1981

Plik z tekstem

Punktem wyjścia dla rozważań na temat portretów Juliusza Słowackiego w prozie biograficznej są plastyczne wizerunki poety. Formuła „powieści o artyście” funkcjonująca w zachodnim literaturoznawstwie jako „Kuenstlerroman” czy „portrait of the artist novel”  stanowi ramę dla prezentacji wizerunku Słowackiego w biograficznej beletrystyce okresu 1945–1981. Pierwszy etap w narracjach o Słowackim stanowią książki z okresu socrealizmu: „klasycyzujący” portret autorstwa Pawła Hertza oraz Spotkanie z Salomeą Mieczysława Jastruna – przykład ideologicznego nadużycia wizerunku romantycznego twórcy. Z kolei Płomień róży Stefana Flukowskiego stanowi próbę rewizji tradycyjnego obrazu poety. Natomiast powieść Jana Dobraczyńskiego Pacierz, co płacze, i piorun, co błyska jest przykładem ideologicznego wykorzystania wizerunku Słowackiego w myśl założeń narodowej demokracji.

„Dziennik” jako Gombrowiczowska menippea

Plik z tekstem

Artykuł zawiera analizę menippejskich aspektów Dziennika Witolda Gombrowicza, przede wszystkim w oparciu o omówienie cech satyry menippejskiej dokonane przez Michaiła Bachtina w jego Problemach poetyki Dostojewskiego. Drugim ważnym punktem odniesienia jest twórczość Lukiana z Samosaty, jednego z najwybitniejszych twórców menippei. W artykule wskazane zostają liczne analogie, dotyczące nie tylko sposobu myślenia i widzenia rzeczywistości przez Lukiana i Gombrowicza, ale również ich stylów oraz konkretnych rozwiązań fabularnych. Menippejskość okazuje się formą literacką najbardziej odpowiadającą temperamentowi pisarskiemu autora Dziennika. Pozwala mu poważnie zmierzyć się z absurdem ludzkiego istnienia i z paradoksami kondycji pisarza, ale jednocześnie rozładowywać te absurdy i paradoksy śmiechem.

„Szczególna manifestacja osobowości ludzkiej”. Tymona Terleckiego rozumienie literatury
Autobiograficzne tło eseistyki Konstantego Jeleńskiego

Plik z tekstem

Artykuł ukazuje oddziaływanie biografii i wczesnej formacji Konstantego Jeleńskiego na jego eseistykę. Opisane zostały zarówno cechy kultury liberalnych kręgów polskiego ziemiaństwa – chłonność i różnorodność zainteresowań czytelniczych, głęboka pamięć tradycji, wielojęzyczna i kosmopolityczna edukacja – jak i powojenne usytuowanie Jeleńskiego w instytucjach zachodnioeuropejskich, misja tłumacza i mediatora między kulturami. Z tych składników biografii wywodzą się takie cechy jego pisarstwa, jak rozległość i sylwiczność recenzenckich lektur, anachronizmy i modernizacje polszczyzny, poetyka dialogu. Artykuł opisuje także dominanty ideowe eseistyki. Skupianie się pisarza na pierwiastkach naturalistycznych i genezyjskich dzieł, zwłaszcza Miłosza, jest wyrazem jego związków z tradycją materialistyczną i laicką, śledzenie zaś, głównie u Gombrowicza, fenomenu formy – świadectwem głębokiej pamięci obyczajów ziemiaństwa.

 

Prawda czy mistyfikacja? „Czarna róża” Juliana Stryjkowskiego jako powieść z kluczem

Plik z tekstem

Artykuł podejmuje próbę nowej interpretacji i przypomnienia nieco już zapomnianej powieści Juliana Stryjkowskiego Czarna róża. W rozbudowanej części wstępnej zestawiono głosy recenzentów i krytyków, decydujące o kontrowersyjnym przyjęciu powieści i ugruntowaniu jej pozycji jako powieści środowiskowej, politycznej, zarazem edukacyjnej, z elementami melodramatu. Opinie krytyków punktowały słabe strony „biernego”, schematycznego bohatera, eksploatowały plan autobiograficzny pod kątem tzw. prawdy ideologicznej czy historycznej (akcję osadził bowiem autor w środowisku robotniczym przedwojennego Lwowa), zagubiono natomiast wymiar rozrachunkowy dzieła. Tymczasem dostrzeżenie ukrytego w głębokiej strukturze tekstu klucza, kodującego wszystkie sensy utworu, wymaga ze strony odbiorcy – po pierwsze – wysiłku deszyfracji matrycy mitycznej (uchwycenia wtopionych w tkankę fabularną utworu składowych mitu o Orfeuszu i Eurydyce), po wtóre odczytania całego zespołu aluzyjnych odniesień do Nie-Boskiej komedii Zygmunta Krasińskiego, warunkujących swoistą grę nadawczo-odbiorczą. Dopiero konfrontacja odbiorcy z tymi podstawowymi tekstami kultury umożliwi zgodną z intencją autora lekturę dzieła, które stanowi wyraz jego rozczarowania do ideologii komunizmu. Symbol „czarnej róży” oznacza próbę osiągnięcia przez młodego, ambitnego bohatera, wzorowanego na Hrabim Henryku, rzeczy niemożliwej – odwzajemnionej miłości do Tamary, tyleż kobiety realnej, co „dziewicy-trupa”, wcielenia nieludzkiej idei komunistycznej. Proces dochodzenia do tej prawdy ma charakter inicjacyjny, oznacza wstępowanie bohatera w coraz to niższe rejony lwowskiego piekła, odmalowane zresztą z realistycznym pietyzmem.

Historia, narracja, kreacja – „Boski Juliusz” i „Nazo poeta” Jacka Bocheńskiego

Plik z tekstem

Praca ma na celu ukazanie wyjątkowości Boskiego Juliusza i Nazo poety  na tle zjawisk panujących w polskiej literaturze powojennej. Odcina się od przyczynkowych i anegdotycznych odczytań analizowanych książek, od osadzania ich w kontekście polskiego socjalizmu. Proponuje odczytanie na tle koncepcji wykształconych na gruncie europejskiego i amerykańskiego (post)modernizmu. Wskazuje na autotematyczny charakter Nazo poety, na zawartą w nim propozycję literatury.

Ach, ten „tiomnyj morok cyganskich piesien...” (Aleksandr Błok) – o uwiedzionych przez rosyjski romans cygański

Plik z tekstem

Studium to poświęcone zostało zagadnieniom związanym z „tematem cygańskim” w literaturze i kulturze Polski z przełomu XIX i XX w. oraz okresu międzywojennego.

Przedstawia wyniki badań nad istnieniem rosyjskich romansów cygańskich w polskiej kulturze popularnej, prezentuje ich recepcję w polskiej krytyce muzycznej i literackiej. Zastanawia się nad fenomenem związania cygańskiego śpiewu z kulturą rosyjską, nad fascynacją rosyjsko-cygańską uczuciowością zapisaną w romansie, a w związku z tym także nad polską rusofobią.

Studium zajmuje się także rolą i sfunkcjonalizowaniem motywów cygańskich pojawiających się w polskiej poezji międzywojennej (K. Wierzyńskiego, K. I. Gałczyńskiego, J. Tuwima, J. Czechowicza i in.). Analizuje literackie obrazy Cygana, Cyganek, motywy śpiewu cygańskiego, nawiązania do cygańskiego nomadyzmu, magii cygańskiej.

Cztery nieznane listy Marii Pawlikowskiej-Jasnorzewskiej z lat 1935–1939

Plik z tekstem

Publikowane tu cztery listy Marii Pawlikowskiej-Jasnorzewskiej (1891–1945) do Rosy Bailly (1890–1976), francuskiej poetki, tłumaczki literatury polskiej, założycielki stowarzyszenia Les Amis de la Pologne, świadczą o przyjaźni, jaka połączyła obie damy w latach trzydziestych XX wieku, o ich zażyłości i wzajemnym podziwie dla swojej twórczości. Listy te, stanowiące ułamek korespondencji między nimi, zachowały się w archiwum Rosy Bailly w Bibliotece Polskiej w Paryżu. Trzy z nich pochodzą z połowy lat trzydziestych i dotyczą przede wszystkim przekładów wierszy Pawlikowskiej-Jasnorzewskiej na język francuski oraz jej sytuacji rodzinnej po ślubie ze Stanisławem Jerzym Jasnorzewskim, czwarty, z listopada 1939, poświęcony jest planom opuszczenia Rumunii i przyjazdu do Paryża.

Dwie zapomniane powieści uniwersyteckie. Przyczynek do dziejów realizmu socjalistycznego w Polsce

Plik z tekstem

Artykuł dotyczy dwóch powieści uniwersyteckich z pierwszej połowy lat pięćdziesiątych XX wieku – są to Herkulesy (1953) Jerzego Stefana Stawińskiego i Inauguracja (1954) Zdzisława Wróbla. Autor artykułu pokazuje środowiskowy charakter tych powieści (elementy tzw. klucza personalnego) oraz ich ścisłe związki z doktryną realizmu socjalistycznego. Porównując oba utwory, dochodzi do wniosku, że powieść Stawińskiego, mimo wierności obowiązującym wówczas schematom, zawiera bardziej rzetelny obraz ówczesnej rzeczywistości.

Litanijny obraz świata. Od paradygmatyki formy ku historii hermeneutyki form litanijnych w poezji polskiej
Rec.: Witold Sadowski, Litania i poezja. Na materiale literatury polskiej od XI do XXI wieku. (Warszawa 2011)

Plik z tekstem

Tekst jest recenzją książki Witolda Sadowskiego. Przybliża pierwszy w polskim literaturoznawstwie tak obszerny i wielostronny opis paradygmatyki formy litanii i jej historii w polskiej poezji od średniowiecza po współczesność.

Z historii zapomnianego dziedzictwa literackiego Rzeczypospolitej Obojga Narodów
Rec.: Paweł Bukowiec, Dwujęzyczne początki nowoczesnej literatury litewskiej. Rzecz z pogranicza polonistyki. Kraków (2008). „Biblioteka Literatury Pogranicza”. Tom 16

Plik z tekstem

Recenzja omawia książkę Pawła Bukowca poświęconą dwujęzycznej – zapisanej po polsku i po litewsku – twórczości literatów działających na Żmudzi i w Wilnie na początku XIX wieku. Jest to pierwsza tak obszerna po stronie polskiej prezentacja dorobku Antoniego Klementta (Antanasa Klementasa), Dionizego Paszkiewicza (Dionizasa Poški), Antoniego Drozdowskiego (Antanasa Strazdasa), Sylwestra Teofila Walenowicza (Silvestrasa Teofilisa Valiūnasa).

Próba rewizji. O Sienkiewiczu „pozytywnym”
Rec.: Tadeusz Bujnicki, Pozytywista Sienkiewicz. Linie rozwojowe pisarstwa autora „Rodziny Połanieckich”. Kraków (2007). „Biblioteka Tradycji”. Nr LXI

Plik z tekstem

Recenzja omawia książkę Tadeusza Bujnickiego Pozytywista Sienkiewicz. Linie rozwojowe pisarstwa autora „Rodziny Połanieckich”, poświęconą analizie i interpretacji światopoglądu oraz głównych założeń estetyki Henryka Sienkiewicza. W swojej nowatorskiej charakterystyce Sienkiewiczowskiego pozytywizmu Bujnicki zarówno uwzględnia poetykę i cechy warsztatu autora Trylogii, jak i odtwarza meandry jego postawy ideowej.

Modernizowanie Sienkiewicza
Rec.: Maciej Gloger, Sienkiewicz nowoczesny. Bydgoszcz 2010

Plik z tekstem

Recenzja omawia książkę Macieja Glogera Sienkiewicz nowoczesny, skupiając się na sprawdzeniu, czy autorowi udało się przekonująco umieścić twórczość Sienkiewicza w którejś z odmian literaturoznawczej nowoczesności. Książka nie przynosi nowych rozwiązań, ale dobrze ilustruje kłopoty badaczy z dziełem autora Trylogii, kiedy próbują oni zachować spójność między światopoglądem pisarza a pełną sprzeczności wymową jego pisarstwa.

List do redakcji
Odpowiedź
Korzystając ze strony wyrażacie Państwo zgodę na wykorzystywanie przez nas plików cookies. W każdej chwili możecie Państwo zmienić ustawienia cookies a także dowiedzieć się na ich temat więcej. Kliknij tutaj Nie pokazuj więcej tej informacji