Zeszyt 3/2007

Pamiętnik Literacki 3 / 2007

Polskie i afrykańskie historie przygodne. O początkach reportażu Ryszarda Kapuścińskiego

Plik z tekstem

Tekst przedstawia kształtowanie się pisarstwa Ryszarda Kapuścińskiego w ważnych dla niego latach 1959–1961 – od opuszczenia redakcji gazety codziennej „Sztandar Młodych” do wyjazdu na placówkę korespondenta Polskiej Agencji Prasowej w Afryce. Jest to czas pracy w dziale reportażu słynnego potem tygodnika „Polityka”, licznych reporterskich podróży po polskiej prowincji oraz dwóch pierwszych podróży afrykańskich: do Ghany w 1959 i do Kongo w 1960 roku. Kapuściński pisze wówczas teksty (zebrane w książkach Busz po polsku, 1962, i Czarne gwiazdy, 1963), które od razu zyskują mu wielkie uznanie czytelników i zainteresowanie krytyki. Jego reportaże zagraniczne należą do pierwszych, dzięki którym polski czytelnik, po okresie stalinizmu, odzyskuje kontakt z bieżącą historią świata – i jest to kontakt prawdziwy, wolny od uproszczeń ideologicznych. Reportaże krajowe odznaczają się związkami z ówczesnymi egzystencjalistycznymi zainteresowaniami polskiej prozy, należą tyleż do dziennikarstwa, co i do literatury, ożywiają dyskusję nad relacjami między tymi dziedzinami pisarstwa.

Narracja w „Cesarzu” Ryszarda Kapuścińskiego

Plik z tekstem

W artykule analizowane są wybrane aspekty narracji w Cesarzu – reportażu literackim Ryszarda Kapuścińskiego. Ukazany został historyczny kontekst powstania utworu. Analiza pierwodruku Cesarza  w polskiej „Kulturze” dotyczyła wskazania na pierwotny zamysł dzieła i najważniejsze zmiany, które wprowadził Kapuściński w wersji książkowej. Kolejne fragmenty szkicu poświęcono sposobowi ukształtowania narracji, którą reporter buduje za pomocą intensywnej selekcji zebranego materiału, oraz strukturyzowania go w kompozycyjną i stylistyczną całość mającą charakter paraboli. Ważnym zjawiskiem narracji są także interferencje głosu reportera i jego rozmówców, dialogowe „ja” głównego narratora, które pozwala mu wnikać w mentalność sług Hajle Sellasjego i za pomocą stylizacji archaizującej, rytmizacji i neologizmów oddawać zarówno sposób ich myślenia, jak i mechanizmy funkcjonowania pałacu. Wskazane strategie narracyjne czynią z opowieści o etiopskim dworze historiozoficzną refleksję nad wszelką władzą.

„Ree-shard Kah-poosh-chin-skee”. Kapuściński po angielsku

Plik z tekstem

Tekst przedstawia okoliczności wejścia książek Ryszarda Kapuścińskiego w obszar literatury światowej. Momentem przełomowym jest opublikowanie angielskiego przekładu Cesarza w 1983 roku. Książka, która szybko została uznana za ważne wydarzenie w świecie literackim, stała się wnet najczęściej tłumaczonym reportażem autora Hebanu – w latach osiemdziesiątych opublikowano jej kilkanaście wersji językowych oraz przygotowano głośną adaptację sceniczną w The Royal Court Theatre w Londynie. Sukces Cesarza otworzył innym książkom Kapuścińskiego drogę na zagraniczne rynki, samemu autorowi zaś dał przepustkę do grona czołowych pisarzy literatury światowej. Kontrapunktem dla zagranicznej  proliferacji wydawniczej reportaży Kapuścińskiego był niemal zupełny paraliż wydawniczy, który dotknął wówczas jego twórczość w Polsce. Echa międzynarodowej popularności docierały jednak do kraju i pod koniec lat osiemdziesiątych wydano wreszcie reedycję ośmiu książek.

Łamanie tabu sekrecji na przykładzie „Wspólnego pokoju” Zbigniewa Uniłowskiego

Plik z tekstem

W artykule stawiam tezę, że drastyczne opisy fizjologii w powieści Wspólny pokój Uniłowskiego nie są „elementem naturalistycznym” tej prozy, lecz służą do skonstruowania nacechowanej symbolicznie przestrzeni. Analizując rozkład opisanego przez Uniłowskiego mieszkania, dochodzę do wniosku, że autor zawarł w nim symboliczny wyraz swoich przekonań antropologicznych, dotyczących natury i powinności człowieka. Człowiek jest zniewolony przez własną cielesność, może tylko starać się ograniczyć jej władzę nad sobą; celem życia człowieka powinno być Norwidowskie połączenie Piękna i Pracy, co Uniłowski sygnalizuje, przeciwstawiając mrocznej sferze biologii (umiejscowionej w ślepej kuchni mieszkania) światło, które wpada przez otwarte okna wspólnego pokoju wraz z odgłosami pięknego śpiewu w trakcie pracy. Norwid patronuje, jak sądzę, nie tylko ideowej wymowie dzieła, lecz także zastosowaniu motywu sekrecji.

Niebezpieczne związki, czyli romans Tadeusza Konwickiego z Witoldem Gombrowiczem

Plik z tekstem

Artykuł poświęcony jest omówieniu intertekstualnych i ideowych związków twórczości Tadeusza Konwickiego i Witolda Gombrowicza. Wielokrotnie wzmiankowany, ale nigdy obszerniej nie omówiony temat wpływu autora Ferdydurke na Konwickiego nie wyczerpuje się w prostej zależności od antenata. Autor Małej apokalipsy chętnie czyta Gombrowicza, zwłaszcza w utworach sylwicznych (paratekstach) często komentuje jego teksty i osobę, rzadko jednak czyni to w tonie jednoznacznie alegatywnym. Można natomiast mówić o zapożyczeniu od Gombrowicza poetyki sylwicznej w Kalendarzu i klepsydrze i późniejszych „łże-dziennikach”. Twórczość prozatorska Konwickiego nie przynosi dowodów na jakiekolwiek związki między pisarzami – może poza Rojstami (tu jednak trzeba by mówić o zależności niebezpośredniej, w ramach „prozy rozrachunków inteligenckich”). Wpisana w powieści Konwickiego wizja świata i człowieka nie daje się w żadnej mierze uzgodnić z antropologią Gombrowicza.

Czy „pamflet na socrealizm”? O „Antyzoilu” Aleksandra Wata

Plik z tekstem

Opublikowany w lutym 1948 r. obszerny artykuł Aleksandra Wata Antyzoil albo rekolekcje na zakończenie roku został w szczególny sposób zapoznany, przesłonięty tworzoną przez autora i zaakceptowaną przez badaczy literatury legendą „pamfletu na socrealizm” Odczytany dokładnej, Antyzoil okazuje się tekstem zawikłanym i niejednoznacznym, w którym polemika z formułowanym w kręgu marksistowskiej „Kuźnicy” postulatem realizmu prowadzi do pochwały literatury wyrastającej z jednoznacznych wyborów ideowych, a zaskakująca z perspektywy Mojego wieku akceptacja dla politycznych przemian w powojennej Polsce łączy się z deklaracjami wiary w możliwość swobodnego rozwoju literatury w ówczesnych warunkach. Niejednoznaczność Antyzoila rzuca światło na intelektualne i mentorskie aspiracje autora, ale także ­– na paradoksy, z którymi borykali się uczestnicy życia literackiego w Polsce drugiej połowy lat czterdziestych, gdy monopolistyczną władzę umacniali komuniści, choć nadal jeszcze obowiązywało w kulturze względnie liberalne hasło „łagodnej rewolucji”.

Stalin, panegiryści i prawo przechodzenia zmian ilościowych w jakościowe

Plik z tekstem

Jako swoiści bohaterowie socrealistycznych panegiryków Stalin oraz inni przywódcy partii komunistycznych konstytuowali nową odmianę gatunkową, tj. socpanegiryk. Charakteryzuje go to, że spośród dziesięciu mechanizmów, przez wieki wywyższających królów czy książąt – a były nimi: topika afektowanej skromności, ogólnoświatowy zasięg uczuć, solarna symbolika władzy, wywyższanie i przewyższanie, teologia historii jako siła wywyższająca władców, biało-czarny obraz dziejów, wywyższanie nawet za cenę sprzeczności, arbitralna selekcja faktów, „faktotwórcza” siła interpretacji wydarzeń i zaprzeczenie przesadzie jako uwiarygodnienie jej – tylko ten ostatni mechanizm nie został wykorzystany przez socpanegirystów. Najprawdopodobniej dlatego, że nieprzewyższone natężenie terroru stalinowskiego zablokowało właśnie ten mechanizm, który stwarzał największe zagrożenie dekonwencjonalizacji tak panegiryku, jak też kultu, którego pozostawał elementem.

Autonomia czy wspólnota? Dyskurs społeczny w prozie „roczników siedemdziesiątych”

Plik z tekstem

Artykuł Autonomia czy wspólnota? traktuje o zagadnieniach społecznej tożsamości w powieściach i opowiadaniach polskich pisarzy urodzonych w latach siedemdziesiątych XX w. lub na początku następnej dekady. Tytuł określa podstawowy dla artykułu problem relacji między jednostką a zbiorowością w prozie Sławomira Shutego, Mariusza Sieniewicza, Michała Witkowskiego, Doroty Masłowskiej, Wojciech Kuczoka, Radosława Kobierskiego, Błażeja Dzikowskiego, Daniela Odiji, Michała Olszewskiego i Joanny Wilengowskiej. Szczególną uwagę autor szkicu poświęca takim konstruktom społecznej tożsamości, jak rodzina, grupa rówieśnicza, wspólnota narodowa i religijna, a także schematom wytwarzanym przez codzienność, kulturę i komunikację masową.

 

Tekst-partytura Michela Butora. „Dialogue avec 33 variations de Ludwig van Beethoven sur une valse de Diabelli”

Plik z tekstem

Artykuł poświęcony jest najogólniej rzecz biorąc twórczości Michela Butora, w szczególności zaś – nietypowemu Dialogue avec 33 variations de Ludwig van Beethoven sur une valse de Diabelli. Utwór istniejący w dwóch wersjach, mianowicie książkowej (Gallimard 1971) oraz intermedialnej (Actes Sudes 2001), okazuje się rzadko spotykanym przykładem „muzyki w literaturze”. Powstający jako komentarz do 33 variations de Ludwig van Beethoven sur une valse de Diabelli op. 120 Beethovena, wygłaszany publicznie w konwencji „concert-conference”, staje się on zarazem autonomicznym zapisem literackim. Interpretacja dialogu Butora z Beethovenem prowadzi w perspektywie badań intertekstualnych do mówienia o „estetyce inności” francuskiego pisarza. W centrum zainteresowania pojawia się nie tyle Butor-„klasyk” (twórca nouveau roman i eseista), ile eksperymentator w momencie odrzucenia tradycji nouveau roman – teoretyk i praktyk intertekstualności.

Archiwum Ostapa Ortwina we Lwowie

Plik z tekstem

W pracy podano zawartość lwowskiego archiwum Ostapa Ortwina (Oskara Katzenellenbogena) według stanu z r. 1967. W jego skład wchodziły różne rękopisy samego Ortwina, listy do niego oraz gromadzone przez niego teksty, najczęściej na temat literatury polskiej, czasem obcej.

„Czerwony” reporter i publicysta „wolnej” Polski. Julian Stryjkowski: epizod lwowsko-moskiewski i jego warszawskie reperkusje

Plik z tekstem

Artykuł opisuje dziennikarską pracę Juliana Stryjkowskiego w latach 1939–1954 jako preludium do jego dojrzałej twórczości. Część pierwsza przedstawia reportaże z fabryk, teksty propagandowe i recenzje teatralne, które Stryjkowski zamieścił w lwowskim dzienniku „Czerwony Sztandar” (1939–1941). Część druga dotyczy współpracy pisarza z wychodzącym w Moskwie tygodnikiem „Wolna Polska” (1943–1946) i zamieszczonych tam felietonów politycznych oraz recenzji filmowych i szkiców teatralnych, poruszających problem realizmu w sztuce. Część trzecia ukazuje współpracę Stryjkowskiego z pismami krajowymi (1946–1954) i prezentuje jego nieznany (niepublikowany w całości) dramat Dziedzictwo.

Rec.: François Rosset i Dominique Triaire, Z Warszawy do Saragossy. Jan Potocki i jego dzieło. Przełożyła Anna Wasilewska. Warszawa 2005. „Badania Polonistyczne za Granicą”

Plik z tekstem

Jest to recenzja książki François Rosseta i Dominique’a Triaire’a o życiu i twórczości Jana Potockiego, polskiego arystokraty żyjącego na przełomie w. XVIII i XIX, autora wybitnych dzieł literackich, które pisał wyłącznie po francusku.

Rec.: Anna Sobieska, Twórczość Leśmiana w kręgu filozoficznej myśli symbolizmu rosyjskiego. Kraków (2005)

Plik z tekstem

Recenzja omawia książkę Anny Sobieskiej poświęconą związkom twórczości Bolesława Leśmiana z myślą filozoficzną symbolizmu rosyjskiego, wpływowi poetów rosyjskich drugiej połowy XIX w. na utwory polskiego poety.

Rec.: Maria Delaperrière, Polskie awangardy a poezja europejska. Przełożył Adam Dziadek. Katowice 2004

Plik z tekstem

Tekst recenzuje książkę Marii Delaperrière o polskich awangardach wobec poezji europejskiej, ze zwróceniem szczególnej uwagi na wyobraźnię poetycką awangardy.

Rec.: Irena Furnal, Spektakle pamięci. O polskiej prozie autobiograficznej pierwszej połowy XX wieku. Kielce 2005

Plik z tekstem

Recenzja omawia książkę Ireny Furnal zajmującą się prozą autobiograficzną pierwszej połowy XX wieku z perspektywy roli mechanizmów pamięciowych, poprzez które utrwala się w tekście tożsamość autora i bohatera.

Rec.: Tomasz Bocheński, Czarny humor w twórczości Witkacego, Gombrowicza, Schulza. Lata trzydzieste. Kraków (2005). „Modernizm w Polsce”. [T.] 11

Plik z tekstem

Jest to recenzja książki Tomasza Bocheńskiego stanowiącej próbę odczytania utworów Witkacego, Gombrowicza i Schulza przez pryzmat kategorii czarnego humoru, w kontekście postaw wobec cielesności i śmierci, i proponującej rozumienie czarnego humoru jako swego rodzaju współczesnej formy ars moriendi.

Rec.: Marian Stępień, „Jak grecka tragedia”. Pisarz polski w sytuacji wyboru (1944 –1948). (Kraków 2005)

Plik z tekstem

Jest to recenzja książki Mariana Stępnia przedstawiającej postawę znanych pisarzy polskich (m.in. Miłosza, Gombrowicza, Iwaszkiewicza) wobec Polski znalezienia się po II wojnie światowej pod dominacją sowiecką: niektórzy pisarze ten fakt od razu zaakceptowali, inni pogodzili się z jego nieuchronnością, jeszcze inni – nie akceptując nowej sytuacji – wybrali emigrację.

Rec.: Opowiadanie w perspektywie badań porównawczych. Redakcja Zofia Mitosek. Kraków (2004)

Plik z tekstem

Recenzja omawia zbiór prac 26 autorów, reprezentujących różne kraje, którego tematem jest opowiadanie w perspektywie badań porównawczych; tom ma charakter interdyscyplinarny, a przedstawiona w nim problematyka narracji pojmowana jest bardzo szeroko.

Korzystając ze strony wyrażacie Państwo zgodę na wykorzystywanie przez nas plików cookies. W każdej chwili możecie Państwo zmienić ustawienia cookies a także dowiedzieć się na ich temat więcej. Kliknij tutaj Nie pokazuj więcej tej informacji