Zeszyt 3/2021

Pamiętnik Literacki 3 / 2021

Zeszyt 3/2021

Plik z zawartością zeszytu

Przegląd Bibliograficzny z. 3_2021

Dofinansowano ze środków Ministra Kultury, Dziedzictwa Narodowego i Sportu pochodzących z Funduszu Promocji Kultury, uzyskanych z dopłat ustanowionych w grach objętych monopolem państwa, zgodnie z art. 80 ust. 1 ustawy z dnia 19 listopada 2009 r. o grach hazardowych.

Norwid postsekularny?
Tezy i próby

Plik z tekstem

Artykuł wskazuje na możliwość odczytania twórczości Cypriana Norwida – umocowanej w chrześcijaństwie zarówno w wymiarze poetyki i estetyki, jak i w wymiarze światopoglądu – w perspektywie postsekularnej. Perspektywa ta jest rozumiana w duchu myśli Charlesa Taylora, przyjmującego wizję nowoczesności nie tyle jako postępującej sekularyzacji, ile jako współistnienia tendencji sekularyzacyjnych z religijnymi. Religia, będąca w tym ujęciu jedną ze światopoglądowych możliwości, jest wypierana ze sfery publicznej i zmuszana do podejmowania dialogu z nowoczesnością. Postawa Norwida mieści się w horyzoncie takiego dialogu – krytyki nowoczesności, reinterpretacji kształtującej się świeckości, próby jej moralnego przepracowania, a zarazem otwarcia na wyzwania współczesności, dążenia do reintegracji porządku religii i cywilizacji.

Gdy „ciało w ducha, a duch powraca w ciało”
Wątki eschatologiczne w plastyce Norwida

Plik z tekstem

Artykuł dotyczy problematyki eschatologicznej, która zajmowała nie tylko Norwida poetę i myśliciela, ale w istotnym stopniu dopełniała również Norwidowską ikonografię skupioną wokół życia i śmierci człowieka. Autorka omawia kilka dzieł rysunkowych i graficznych Norwida z lat pięćdziesiątych XIX wieku, odnoszących się wprost do chrześcijańskiej nauki o zmartwychwstaniu wszystkich ludzi na końcu czasów. Szczególne miejsce wśród owych dzieł zajmuje akwaforta Alleluja, ujawniająca personalistyczny horyzont Norwidowskiej myśli oraz umiłowanie konkretu. Analizowane przedstawienia – których źródła głęboko tkwią w lekturze pism św. Pawła, kreślącego przed chrześcijanami obrazy eschatologicznej nadziei – stanowią z jednej strony swoiste wyznanie wiary, z drugiej zaś owoc pogłębionej refleksji nad problematyką, której poeta poświęcił tekst napisany w formie zbioru notatek, opublikowany przez Juliusza Wiktora Gomulickiego pod tytułem [Zmartwychwstanie historyczne].

Julia i Zofia
„Lucius” Josepha von Eichendorffa i „Quidam” Cypriana Norwida

Plik z tekstem

Dwa poematy narracyjne, Lucius Eichendorffa (1857) i Quidam Norwida (1857, wyd. 1863), wykazują wiele cech wspólnych – różnic i podobieństw – pomimo braku bezpośrednich powiązań genetycznych. Zostały napisane przez poetów katolickich prawie jednocześnie, w okresie przenikania się różnych prądów literackich; należą do bogatego zbioru poematów epickich XIX wieku. Przedstawiają, choć każdy na swój sposób, dzieje kilku kobiet i mężczyzn antycznego świata, pozostających pod wrażeniem rozwijającego się chrześcijaństwa, a nawet nieświadomie ulegających jego wpływowi, nadto zaś oba utwory zawierają w opisach starożytnego Rzymu krytyczne komentarze odnoszące się do nowoczesnej europejskiej (w tym niemieckiej i polskiej) XIX-wiecznej rzeczywistości politycznej oraz społecznej.

Świat „Quidama” i peryferyjna perspektywa syna Aleksandra z Epiru a obraz Rzymu we francuskiej historiografii połowy XIX wieku (Jean-Jacques Ampère, Amédée Thierry)

Plik z tekstem

Cyprian Norwid (1821–1883), polski późnoromantyczny poeta, jest autorem długiego i interesującego poematu epickiego (napisanego między rokiem 1854 a 1859), w którym opisuje Rzym za panowania cesarza Hadriana. Wiele uwagi poświęca Norwid związkowi między starym, chylącym się ku upadkowi światem pogańskim (Grecji i Rzymowi) a dwiema wschodnimi religiami objawionymi (judaizmowi i chrześcijaństwu). Ten utwór Norwida traktujący o czasie przemiany duchowej i intelektualnej zawdzięcza swoją oryginalność temu, że przyjmuje typowo polski (środkowoeuropejski) punkt widzenia. Wydaje się, że szczególną atmosferę panującą w Rzymie Hadriana i relację między starym a nowym dobrze odzwierciedla tytułowa postać Quidama (tutaj – syna Aleksandra), która przybywa z peryferii do centrum imperium. Podobną „prowincjonalną” perspektywę, mającą jednak odmienny sens, można czasem odnaleźć we współczesnej francuskiej historiografii (Amadeé Thierry). Francuscy historycy, w pewnym sensie świadomie aktualizując historię Rzymu, skłaniają się ku utożsamianiu losu imperium z współczesną Francją (choć Galia była przecież prowincją Rzymu). Bardziej złożony stosunek Norwida do tej kwestii ujawnia się w sposobie konstrukcji głównego bohatera – syna Aleksandra: ze względu na swoje pochodzenie nigdy nie utożsamia się on z Rzymem, a czuje silny związek ze starożytną Grecją, choć zauważa również  brak witalności typowej dla „ekskluzywnego” ducha Grecji. Syn Aleksandra to postać egzystencjalnie uprzywilejowana, ponieważ rozumie pustkę czasu, w którym żyje, ale jednocześnie brak mu zdolności wypełnienia tej pustki nowym życiem. Możliwe staje się przeniesienie relacji między peryferiami imperium (prowincją) a centrum (Rzymem) do czasów Norwida i połączenie jej ze statusem poety na emigracji w Paryżu, chociaż nie istnieje pełna symetria obu tych światów. Perspektywa narratora Quidam często łączy się z punktem widzenia syna Aleksandra, z tą jednak różnicą, że większą wiedzę ma tutaj narrator: może zrozumieć los swojego bohatera w perspektywie „historii zbawienia” (Heilsgeschichte). Z drugiej natomiast strony podobieństwo tych postaci przyczynia się do aktualizacji wiersza poza sferą polityczną (wychodząc poza alegorię Polski, można mówić o Grecji ciemiężonej przez jej sąsiadów, a o Rosji jako o Rzymie. Epoka Norwida z „peryferyjnego” punktu widzenia odznaczała się podobną pustką intelektualną i duchową jak w Rzym za czasów Hadriana.

„Śmiech” w poematach Norwida

Plik z tekstem

W artykule oglądowi poddano rodzinę słowotwórczą śmiechu w poematach Cypriana Norwida. Tworzy ją 10 leksemów: naśmiać się, pośmiewać, pośmiewisko, rozśmiać się, śmiać się, śmiech, śmieszny, wyśmiewać się, wyśmiewany i zaśmiać się, użytych łącznie 43 razy.

Jedynie w części owych użyć wymienione wyrazy wiążą się z szeroko rozumianą kategorią komizmu czy radości. Nawet wówczas jednak śmiech i śmianie się stosunkowo rzadko mają charakter czysto ludyczny i są waloryzowane dodatnio. Znacznie częściej ten, kto się śmieje, jest oceniany negatywnie ze względu na to, że jego wypowiedzi i zachowania okazują się skierowane przeciwko komuś lub czemuś, stanowią przejaw naznaczonego wyższością agresywnego stosunku wobec drugiego człowieka albo też jakichś fenomenów czy zdarzeń, a samo śmianie się bywa zachowaniem nieautentycznym bądź sygnałem emocji i postaw negatywnych.

W użyciach przymiotnikowych aspekt ludyczny albo w ogóle nie istnieje, albo też jest wyraźnie drugoplanowy, a leksemowi śmieszny zazwyczaj można przypisać znaczenie ‘dziwny, dziwaczny, zaskakujący’ i/lub ‘błahy, niezasługujący na uwagę’.

„Poezje” Cypriana Norwida z 1863 roku jako świadectwo autorecepcji

Plik z tekstem

Artykuł jest poświęcony lipskiej edycji tomu Poezje (1863) Cypriana Norwida, wydanej przez Friedricha Arnolda Brockhausa. Edytorzy pism poety nie uznali tego tomu za integralną całość, którą należałoby uwzględnić w ramach wydań scalających spuściznę poety. Ich decyzja, choć na gruncie edytorskim zrozumiała, usuwa w cień jego najważniejsze osiągnięcie publikacyjne, istotne zwłaszcza w perspektywie autorecepcyjnej. Poezje stanowią bowiem pierwsze wydanie zbiorowe utworów Norwida, które umożliwiło mu konfrontację z własnym stylem pisarskim, przemyślenie własnej drogi twórczej. Z Poezji, wydanych jako tom 21 serii „Biblioteka Pisarzy Polskich”, wyłania się obraz autora jako artysty dojrzałego, świadomego swojego powołania i warsztatu (wskazanie na harfę jako atrybut poety, na „wielkie miasto” jako miejsce próby dla poety i poezji). Wydaje się też, że praca nad komponowaniem zbioru dała Norwidowi impuls do nowych poszukiwań twórczych, urzeczywistnionych w Vade-mecum.

„Naszłe z mgieł Skandynawy”
O Norwidzie i pewnej debacie

Plik z tekstem

Artykuł przedstawia pogląd Cypriana Norwida na sprawę Polski i Słowiańszczyzny, bezpośrednio związany z zamieszczoną w „Przeglądzie Poznańskim” z 1857 roku recenzją pióra Dionizji Poniatowskiej na temat książki Henryka Kamieńskiego Rosja i Europa. Polska. Wstęp do badań nad Rosją i Moskalami. Krytyczne uwagi Norwida na temat poglądów Poniatowskiej zaprezentowane zostały na szerokim tle dyskusji poświęconych Słowianom, Słowiańszczyźnie i Polsce, które prowadzone były w latach pięćdziesiątych XIX wieku i nieco później w środowisku polskich (ale także rosyjskich i francuskich) autorów. Sedno tych dyskusji stanowiły zagadnienia dotyczące pochodzenia Słowian oraz ich wewnętrznego zróżnicowania, miejsca Polski w Słowiańszczyźnie czy związanych z tym wizji przyszłości i odniesień do myśli politycznej Polski sprzed rozbiorów.

Najmniejsza powszechność
O Norwidowskiej skali aktywizmu

Plik z tekstem

W tekście poddano ponownej ocenie stosunek Cypriana Norwida do romantycznego aktywizmu. Model zaproponowany przez samego poetę – „praca” zajmująca miejsce „czynu” – okazuje się wadliwy, gdyż zakłada istnienie wieloznacznego pojęcia pracy, które w ostatecznym rozrachunku nadal odnosi się do czynu. Autor artykułu powołuje się na zaproponowany przez Harolda Blooma termin „internalizacji” rewolucyjnego prometeizmu w późnym romantyzmie, aby pokazać – na zasadzie kontrastu – to, jak Norwid formalnie pomniejsza skalę aktywizmu. Skupienie uwagi na „małym” umożliwia na poziomie ogólniejszym zestawienie z biedermeierem (formacją charakterystyczną dla ówczesnej Europy Środkowej), a na poziomie szczegółowym – z „łagodnym prawem” Adalberta Stiftera. Wreszcie autor przygląda się trzem przykładom „pomniejszenia” w dziełach Norwida: modelowaniu akcji jako okręgu i koła w Promethidionie (1851) i innych utworach, paradoksalnej demonstracji, dlaczego wszechmoc Boga objawia się w sferze „małego” w Białych kwiatach (1856–1857), a także serii mikrointerwencji głównie w listach poety, które mają pokazać, że konwencjonalny aktywizm romantyczny to myślenie magiczne.

Norwid i sztandary
Przyczynki do interpretacji i historii recepcji wiersza „Żydowie polscy” – dwugłos

Plik z tekstem

Artykuł wpisuje się w serię komentarzy do znanego wiersza Cypriana Norwida Żydowie polscy (1861). Autorki, odnosząc się do dotychczasowych interpretacji utworu, koncentrują się przede wszystkim na możliwościach jego aktualizacji w kontekście współczesnej refleksji na temat relacji polsko-żydowskich, a w rezultacie zwracają uwagę na ryzyko instrumentalizacji, które niesie za sobą taki zabieg. Wyrazistym przykładem owych praktyk jest recepcja tekstu, jaka miała miejsce w związku z obchodami 50 rocznicy śmierci poety (1933 rok) na łamach prasy związanej z różnymi orientacjami światopoglądowymi i politycznymi (od „Myśli Narodowej” po „Nasz Przegląd”). Analiza tych wypowiedzi pozwala stwierdzić, że rozmaicie sprofilowane wykładnie wiersza ujawniają nieoczywistość jego lektury w kontekście domniemanego stosunku Norwida do Żydów polskich i ich miejsca w społeczności obywatelskiej, a w szerszej perspektywie skłania także do weryfikacji sposobów ich  przedstawiania w polskim imaginarium.

Problem ustalenia podstawy krytycznego wydania „Vade-mecum”

Plik z tekstem

W artykule przywołano dotychczasową, wieloletnią praktykę edytorską i badawczą w zakresie edycji Vade-mecum Cypriana Norwida. Zwrócono też uwagę na nowe rozwiązania tekstologiczne. Dotąd przyjmowano wyłącznie warstwę czystopisową manuskryptu lub wyłącznie brulionową za podstawę wydania – obie możliwości odnosiły się do całego zbioru. Nowa propozycja ogranicza te rozstrzygnięcia do każdego z wierszy, postulując tekstologiczną analizę (jako wiążącą) w stosunku do wszystkich tekstów cyklu z osobna. Wybór podstawy nie dotyczyłby zbioru, lecz (z uwagi na niekompletność i brulionowość cyklu) poszczególnych jego ogniw. W rozprawie zaprezentowano także możliwość cyfrowej edycji Vade-mecum – edycji otwartej (zwłaszcza w warstwie materiałowej i komentarza), choć zarazem nie unikającej edytorskiego domknięcia.

Norwid w badaniach Michała Głowińskiego – kilka uwag

Plik z tekstem

Artykuł jest poświęcony pracom norwidologicznym Michała Głowińskiego. Autor artykułu próbuje ustalić miejsce tych prac w szerszym kontekście badań Głowińskiego nad poezją polską, przywołuje więc jego publikacje o Tuwimie i Leśmianie, a także szkice mające charakter teoretyczny, w których poezja Norwida służy jako swoiste exemplum dla wypowiadanych sądów. Koncentruje uwagę przede wszystkim na odkrywczych rozpoznaniach Głowińskiego dotyczących struktury przypowieści w wierszach z tomu Vade-mecum. Zadaje pytania o znaczenie owych rozpoznań dla rozwoju badań nad Norwidem, ujmując te badania w perspektywie historycznej. Szuka związków między studiami Głowińskiego nad alegorią Norwida a Gadamerowską „rehabilitacją alegorii”. Rekonstruuje właściwy dla tych studiów styl lektury tzw. ciemnej poezji, oparty głównie na sztuce interpretacji.

Anna Czaplicka z Modzelewskich, adresatka wiersza Norwida z 1871 roku

Plik z tekstem

Artykuł jest próbą rekonstrukcji losów Anny Czaplickiej (1o voto Urban) z Modzelewskich, towarzyszki życia rosyjskiego myśliciela Piotra Ławrowa i znajomej Cypriana Norwida. Jej tożsamość, skrywana ze względu na działalność konspiracyjną, była trudno uchwytna nie tylko dla XIX-wiecznej policji, ale i dla XX-wiecznych norwidologów. Urodzona w 1830 roku w rodzinie powstańca listopadowego, łączniczka w powstaniu styczniowym, uciekinierka z Sybiru, emigrantka, zmarła w niewyjaśnionych okolicznościach w Holandii lub w Belgii w 1872 roku. Artykuł zbiera dostępne obecnie dane do biografii tej niepospolitej Polki i stawia pytania, które nadal domagają się odpowiedzi.

Rozum, idea, filologia
Historia intelektualna w kontekstach literatury (pisane na marginesach „Milczenia” Cypriana Norwida)

Plik z tekstem

Artykuł omawia relacje dotyczące XIX-wiecznej ewolucji historii idei i jej związków z badaniami literackimi. Przez cały wiek trwała debata, czy filologia, filozofia i historia są osobnymi naukami humanistycznymi, czy też stanowią elementy większej całości zwanej potocznie „humanistyką” lub „naukami humanistycznymi”. Idea jako pojęcie związane z filozofią poznania stała się jednym z głównych obszarów sporu. W artykule proponuję interpretację eseju Milczenie Cypriana Norwida jako tekstu, który został zaplanowany przez poetę, by włączyć się w ten spór.

Prace Cypriana Norwida na krakowskiej „Wystawie szkiców” w czerwcu 1882

Plik z tekstem

Autorka artykułu przybliża nieznany fakt z życia Cypriana Norwida dotyczący udziału artysty w krakowskiej Wystawie szkiców, która odbywała się od 10 VI do 2 VII 1882 w Sukiennicach. Organizatorami tej cyklicznej ekspozycji byli Juliusz Mien oraz Zygmunt Cieszkowski. Utworzyli oni spółkę zrzeszającą polskich artystów. Jej celem było pośrednictwo w sprzedaży dzieł sztuki. W artykule zostały przywołane notatki prasowe poświęcone pokazowi. Informacja o udziale Norwida w opisywanej wystawie pozwala także na włączenie Miena w krąg korespondencyjny poety-sztukmistrza.

Norwid w Bibliotece Polskiej w Paryżu

Plik z tekstem

Artykuł omawia dokumenty odnalezione w trakcie działań w ramach projektu (nr 0514/NPRH/H1a/83/2015) w Bibliotece Polskiej w Paryżu, przy opracowaniu spuścizny Alojzego Władysława Strzembosza. Dotyczą one śmierci i kwestii związanych z pochówkiem oraz z ekshumacją Cypriana Norwida. Znajdują się wśród nich m.in. wydane przez merostwo XIII dzielnicy zaświadczenie o zgonie poety (z 24 V 1883), rachunek za ekshumację na cmentarzu w Ivry (z 18 IV 1888) oraz rachunek za przeniesienie ciała na cmentarz w Montmorency (z 27 IX 1888). Wśród odnalezionych archiwaliów są również te łączące się z pracami Komisji Opieki nad Grobami Polskimi (obecnie: Towarzystwo Opieki nad Polskimi Zabytkami i Grobami Historycznymi we Francji), funkcjonującej we Francji od końca lat trzydziestych XIX wieku. W tekście omówiono i opisano zarówno same znaleziska, jak i ich znaczenie dla dzisiejszej wiedzy o pośmiertnych losach poety, a także dla działalności polskiej emigracji w Paryżu na rzecz opieki nad polskimi grobami.

Dwa nowo odnalezione treteriana
Korzystając ze strony wyrażacie Państwo zgodę na wykorzystywanie przez nas plików cookies. W każdej chwili możecie Państwo zmienić ustawienia cookies a także dowiedzieć się na ich temat więcej. Kliknij tutaj Nie pokazuj więcej tej informacji