Zeszyt 2/2017

Pamiętnik Literacki 2 / 2017

Plik z zawartością zeszytu

To nie jest kraj dla ludzi myślących inaczej. O problemie konsolidacji wspólnoty narodowej na przykładzie „Omyłki” Bolesława Prusa

Plik z tekstem

Artykuł zawiera analizę mechanizmów zawłaszczania reguł oraz zasad prowadzenia dyskursu politycznego przez wspólnotę narodową w sytuacji zewnętrznego i wewnętrznego zagrożenia. W takim położeniu znalazła się polska opozycja polityczna po upadku powstania listopadowego, zwłaszcza ta jej część, która zdecydowała się na powrót z emigracji do ojczyzny. Omyłka Bolesława Prusa stanowi literacki zapis analogicznego procesu – konsolidacji lokalnej społeczności zagrożonej prześladowaniami ze strony zaborcy. Efektem ubocznym tego procesu jest radykalizacja postaw i uniformizacja wyznawanych poglądów. Zjawiska te występują spontanicznie w obrębie danej wspólnoty, w tym przypadku – nastawionej patriotycznie wspólnoty narodowej. Innym opisanym przez Prusa rezultatem procesu konsolidacji prześladowanej grupy jest eliminowanie wewnętrznej opozycji. Skutkuje to wykluczaniem wszystkich tych, którzy nie aprobują w sposób bezkrytyczny przyjętych wzorców myślowych, i którzy często postrzegani są jako bardziej niebezpieczni niż rzeczywiści wrogowie zewnętrzni. Tworzy to sprzyjające warunki dla ekspansji wszelkiego rodzaju oportunistów, którzy się wówczas uaktywniają. Niekiedy nawet przejmują inicjatywę z wielką szkodą dla społecznego oraz politycznego rozwoju wspólnoty.

O „Faraonie” Bolesława Prusa – starożytny Egipt i kontekst polski

Plik z tekstem

Powieść Bolesława Prusa Faraon, ukończona w r. 1895, osnuta jest wokół wydarzeń politycznych w Egipcie faraonów pod koniec panowania XX dynastii, tj. w XI wieku p.n.e. Prus nie był historykiem i nie napisał poza Faraonem powieści historycznych. Podjął jednak trud zebrania wiadomości o starożytnym Egipcie z dostępnej mu literatury i wprowadził tę wiedzę do kunsztownej konstrukcji fabularnej. Faraon przewyższa zdecydowanie wszystkie powieści o starożytnym Egipcie, jakie kiedykolwiek napisano. Mimo licznych anachronizmów i błędów rzeczowych powieść ta przetrwała próbę czasu i żałować należy, iż jest zbyt mało znana w świecie, choć istnieje niemało przekładów. W Polsce książka była często krytykowana za przerosty dydaktyzmu i nieścisłości historyczne.

W roku 2014 ukazało się nowe wydanie Faraona z komentarzem, przygotowane przez badacza starożytnego Egiptu, archeologa z Uniwersytetu Warszawskiego, Andrzeja Niwińskiego. Zaletą tego wydania jest zamieszczenie nieprzeciętnych ilustracji wykonanych przed 100 laty przez znanego malarza Edwarda Okunia (1872–1945).

Edycja Niwińskiego zawiera liczne noty oraz aneksy pióra wydawcy i kilku innych autorów, dotyczące przede wszystkim genezy powieści oraz lektur jej autora, a także esej historyczny na temat rzeczywistych dziejów Egiptu w czasach, w których rozgrywa się akcja powieści. W edycji tej znajdujemy również interesujący tekst dotyczący ilustracji i ich autora. Przypisy i aneksy zawierają bardzo liczne wartościowe informacje. Niekiedy jednak nie są wolne od stwierdzeń dyskusyjnych. Istotnym wątkiem artykułu Adama Łukaszewicza jest polemika z tezą wydawcy, że Faraon to powieść alegoryczna, dotycząca w rzeczywistości spraw polskich.

Autor niniejszego artykułu jest archeologiem zajmującym się starożytnym Egiptem. Dorzuca on do komentarzy Niwińskiego nieco własnych spostrzeżeń na temat realiów powieści.

Gwiazdy w „Lalce” Bolesława Prusa

Plik z tekstem

Praca omawia funkcjonowanie motywu gwiazd i gwiaździstego nieba w Lalce Bolesława Prusa. Wywód rozpoczyna się od nakreślenia roli astronomii w zainteresowaniach naukowych pisarza oraz od zaprezentowania, jak wykorzystuje on swoją wiedzę w wybranych utworach literackich i publicystycznych. Następnie zinterpretowano poszczególne sceny Lalki, w których pojawiają się motywy gwiazd, zwracając uwagę na artyzm i naukowość ich użycia. Z jednej strony widać w tym zabiegu ślady lektur romantycznych (co omawiała Klara Turey) czy odległych wierzeń ludowych, z drugiej zaś – stanowi on dowód znajomości prac naukowych i rzetelnej wiedzy o świecie. Istotny dla tematyki gwiazd w Lalce okazuje się wpływ ustaleń Camille’a Flammariona, francuskiego astronoma z epoki Prusa.

Stanisław Wyspiański zapomnianym autorem hipotezy o aktywnej roli Władysława Hermana w procesie obalenia władzy królewskiej Bolesława Szczodrego

Plik z tekstem

Kryzys rządów Bolesława Szczodrego oraz tragiczna śmierć biskupa Stanisława ze Szczepanowa (1079) były i wciąż są tematem niezliczonych dociekań naukowych i rozpraw przede wszystkim z dziedziny mediewistyki. Od lat stanowią też osnowę artystycznej kreacji w szeregu dzieł literatury pięknej, wśród których na czoło wysuwają się m.in. dwa dramaty Stanisława Wyspiańskiego, Bolesław Śmiały (1903) oraz Skałka (1904–1906).

Niniejsza rozprawa włącza się do szerszej dyskusji historycznoliterackiej nad tymi utworami, biorąc za punkt rozważań słabo dotąd dostrzegalny problem niebanalnej i zupełnie oryginalnej konstrukcji postaci królewskiego brata – Władysława Hermana. Najpierw przedstawiono okoliczności śmierci biskupa Stanisława i obalenia władzy monarszej Bolesława Szczodrego w świetle aktualnego stanu dyskusji, następnie pokazano, jaki był zasób wiadomości o tych wydarzeniach i jak je interpretowano na progu XX w., gdy zaczynał Wyspiański prace nad swoimi dziełami, by wreszcie opisać komponenty nowatorskiej wizji artystycznej Wyspiańskiego z punktu widzenia wyznawanej przezeń zasady intuicji artystycznej, pozwalającej mu nie tylko prawidłowo odtwarzać procesy dziejowe na podstawie źródeł, ale także – wobec ich milczenia – wypełniać puste miejsca dramatu własnym tworzywem interpretacyjnym. Metoda ta zaprowadziła dramaturga do wysunięcia na czoło wypadków – obok obydwu pomazańców – osoby Hermana, któremu przyznał on niebanalną i ewoluującą rolę jednego z głównych prowodyrów zegnania Bolesława z tronu. Zatem tezę tę, opisaną na gruncie literatury historycznej po raz pierwszy przez Tadeusza Wojciechowskiego (1904), jako pierwszy ogłosił jednak Wyspiański, z czego dotychczas nie w pełni zdawano sobie sprawę.

Siena w literaturze polskiej XX wieku. Iwaszkiewicz – Miłosz – Herbert

Plik z tekstem

Artykuł stanowi analizę trzech przedstawień Sieny w literaturze polskiej XX wieku. Są one rozpatrywane nie tyle jako literackie reprezentacje miejsca, ile jako trzy odmienne sposoby wykorzystania w ogólniejszych rozważaniach kulturowo powiązanych z tym miejscem skojarzeń. Lektura wierszy Jarosława Iwaszkiewicza i Czesława Miłosza oraz eseju Zbigniewa Herberta prowadzi do wniosku, że włoskie miasto stanowiło dla pisarzy przede wszystkim przestrzeń spotkania z ponadczasowym pięknem, wobec którego palące stają się pytania o znaczenie ludzkich codzienności, niedoskonałości i cierpienia. Stąd wszystkie utwory wchodzą ze sobą w dialog skoncentrowany wokół takich opozycji, jak abstrakcja i materialność, trwanie i ruch, lekkość i ciężar, ideał i rzeczywistość.

Paraboliczna opowieść o Zagładzie. Forma jako możliwość wypowiedzenia doświadczenia

Plik z tekstem

Kluczem do rozumienia sposobu funkcjonowania ramy gatunkowej w dyskursie na temat Zagłady jest kategoria postpamięci. Współczesne pokolenie pisarzy i odbiorców literatury podchodzi całkiem odmiennie do doświadczenia Holokaustu. Pierwsze sygnały tego zjawiska można zaobserwować już w tekstach z lat sześćdziesiątych, np. w powieści Malowany ptak Jerzego Kosińskiego czy w opowiadaniu Szukając gwiazd Marka Hłaski. W kontekście kultury postpamięci gatunek literacki funkcjonuje jako figura komunikacyjna i refleksyjna, stosowany przede wszystkim do krytyki pamięci społecznej, która temat Holokaustu wypiera i zafałszowuje. Służy wypracowaniu przestrzeni dialogu z odbiorcą i przestrzeni refleksji na temat własnych możliwości reprezentacji. Takie zjawisko możemy zaobserwować właśnie w tekstach wykorzystujących ramy genologiczne paraboli. Artykuł jest próbą odpowiedzi na pytanie, jakich możliwości reprezentacji doświadczenia Holokaustu dostarcza opowiadanie paraboliczne Marka Hłaski Szukając gwiazd.

„Niepokój” – niemal zapomniany tom poetycki Tadeusza Różewicza z 1947 roku

Plik z tekstem

Opublikowany w 1947 roku Niepokój Tadeusza Różewicza to jeden z najważniejszych tomów poetyckich w historii polskiej literatury XX wieku – a jednocześnie zbiór wierszy właściwie zapomniany. Artykuł jest próbą wyjaśnienia genezy tej paradoksalnej sytuacji, w której widzieć trzeba zarówno konsekwencję działań samego Różewicza, w znaczącym stopniu przeredagowującego potem ten tom, jak i dowód trwałości stereotypów interpretacyjnych, które wokół Niepokoju narosły, a które odnaleźć można nawet w pracach badaczy deklarujących zamysł ich krytycznego oglądu (Tadeusz Kłak, Krzysztof Kłosiński). Ale oczywiście artykuł jest także próbą nadrobienia zaniedbania historycznoliterackiego: stara się zarysować obraz odbioru Niepokoju wśród pierwszych czytelników, przede wszystkim zaś pokazać zróżnicowaną zawartość tomu z 1947 roku, która podważa utrwalone przekonanie o prostej i bezpośredniej zależności między doświadczeniem wojennym Różewicza a poetyką jego wczesnych wierszy.

Polskie przekłady ostatnich tomów cyklu powieściowego Marcela Prousta. Problemy ideologiczne lat czterdziestych i pięćdziesiątych XX wieku

Plik z tekstem

Artykuł prezentuje polską recepcję dzieła Marcela Prousta (od negacji przez akceptację i w końcu afirmację) w latach 1950–1965. Zaczyna się od opisu nocy stalinizmu tępiącej kulturę burżuazyjną, której ikoną był „zgniłozachodni Proust” (chodzi m.in. szkice Jana Kotta). Dalej autorka artykułu przedstawia pełne dysonansów stanowisko Pawła Hertza oraz polskie tłumaczenia powieści Prousta i akceptację faktu, że Proust jest istotnym pisarzem dla literatury polskiej omawianego okresu.

Transfer kultury w polu wydawniczym. Archiwum Siegfrieda Unselda a literatura polska

Plik z tekstem

W niniejszym artykule zarysowano literaturoznawczy potencjał Archiwum Siegfrieda Unselda (znajdującego się w Deutsches Literaturarchiv Marbach) dla badań nad transferem literatury polskiej do niemieckiego obszaru językowego. Rozprawa podejmuje kwestie metodologiczne istotne dla archiwistyki oraz socjologii przekładu literackiego. Autor analizuje mechanizmy transpozycji archiwum wydawnictwa do formy archiwum literackiego, zwraca uwagę na korelację między strukturą archiwum a dostępem do informacji na temat polityki wydawniczej, procesu produkcji oraz strategii komunikacyjnych dotyczących przekładów literackich. Wskazuje również na problem należytej prezentacji dokumentów, pozwalającej uniknąć „archiwalnego pozytywizmu”. W zakresie historiografii transferu literackiego w artykule zaprezentowano bibliogenezę przekładów literatury polskiej na język niemiecki w Suhrkamp Verlag. Na podstawie analizy obszernych zespołów archiwalnych ukazano dynamikę propozycji wydawniczych, zarysowano profile pośredników literackich, a następnie przedstawiono pozyskane dane w formie czterech case studies. Pierwszy z nich dotyczy osoby Siegfrieda Unselda jako aktywnego aktora polsko-niemieckiego transferu literackiego. W drugim studium przypadku omówiono funkcję polskich oraz niemieckich agencji literackich. Studium trzecie jest propozycją „historiografii ekskluzji”, a więc włączenia niezrealizowanych (choć branych pod uwagę) projektów wydawniczych do badań nad recepcją. W ostatnim rozdziale zaprezentowano wciąż słabo rozpoznany aspekt związków zagranicznej polityki kulturalnej z polem wydawniczym.

Jan Józef Lipski w Instytucie Badań Literackich. Część 3: Między KOR-em a „Ursusem” (1976–1982)

Plik z tekstem

Niniejszy, trzeci artykuł z cyklu prezentującego biografię zawodową Lipskiego, to część wciąż niezamknięta – pokazująca oddziaływanie władzy państwowej na formalnie niezależne instytucje, co w 1976 roku przyniosło zablokowanie awansu naukowego Lipskiego i groźbę usunięcia go z pracy. Warunki pracy dyrekcji IBL były wtedy bardzo trudne, ale mimo to skutecznie próbowała ona chronić Lipskiego. Gdy jednak trafił on na wiele lat do więzienia, poskutkowało to automatycznym, z mocy prawa, wygaśnięciem stosunku pracy. Później próbował wrócić do IBL, wspierany przez środowisko polonistów, ale niestety bez skutku. Do dziś trwa zbieranie owoców jego polonistycznej pracy.

Mickiewicz na cenzurowanym
Rec.: Małgorzata Rowicka, Wydawnicze i cenzuralne losy twórczości Adama Mickiewicza w okresie zaborów. Warszawa 2014

Plik z tekstem

Autor recenzji omawia monografię Małgorzaty Rowickiej, która wnosi istotny wkład w bibliologiczne poznanie twórczości Mickiewicza i jej recepcji. Przedmiotem książki jest obecność utworów autora Pana Tadeusza w oficjalnym obiegu czytelniczym okresu zaborów.

Powstanie styczniowe w narodowym imaginarium
Rec.: Paulina Małochleb, Przepisywanie historii. Powstanie styczniowe w powieści polskiej w perspektywie pamięci kulturowej. Warszawa–Toruń 2014. „Monografie Fundacji na rzecz Nauki Polskiej”

Plik z tekstem

Recenzja stanowi omówienie pracy Pauliny Małochleb dotyczącej literackich wyobrażeń powstania styczniowego powstałych od połowy lat sześćdziesiątych XIX wieku aż po lata osiemdziesiąte XX wieku. W rozprawie wykorzystano dwa metodologiczne porządki badań. Ich nadrzędne odniesienie stanowi tradycja studiów na temat pamięci ukształtowana w ramach antropologii historycznej. Natomiast w opisie form przekładu doświadczenia historycznego na środki dostępne twórczości literackiej autorka sięga do narzędzi analizy narratologiczno-semiotycznej, eksponując, za ich pomocą, zmieniające się w czasie sposoby generowania znaczeń opowieści powstańczych.

Kobiece oblicze varsavianistyki
Rec.: Małgorzata Büthner-Zawadzka, Warszawa w oczach pisarek. Obraz i doświadczenie miasta w polskiej prozie kobiecej 1864–1939. Warszawa 2014. „Lupa Obscura”

Plik z tekstem

Recenzja omawia monografię Małgorzaty Büthner-Zawadzkiej Warszawa w oczach pisarek. Obraz i doświadczenie miasta w polskiej prozie kobiecej 1864–1939. Gruntowne studia historycznoliterackie i bogaty materiał źródłowy łączą się w tej publikacji z ujęciem kulturowym, a obficie przywoływane konteksty pozaliterackie sytuują analizowaną prozę na tle kilku epok.

Dwie monografie piśmiennictwa o Zagładzie
Rec.: Literatura polska wobec Zagłady (1939–1968). Pod redakcją Sławomira Buryły, Doroty Krawczyńskiej i Jacka Leociaka. Warszawa 2012. – Bartłomiej Krupa, Opowiedzieć Zagładę. Polska proza i historiografia wobec Holocaustu (1987–2003). Kraków (2013)

Plik z tekstem

Recenzja jest omówieniem dwóch publikacji naukowych: Literatura polska wobec Zagłady (1939–1968) pod redakcją Sławomira Buryły, Doroty Krawczyńskiej i Jacka Leociaka oraz Bartłomieja Krupy Opowiedzieć Zagładę. Polska proza i historiografia wobec Holocaustu (1987–2003). Obydwie książki są obszernymi, bogatymi materiałowo monografiami piśmiennictwa poświęconego zagładzie Żydów. Recenzentka dokonuje rekapitulacji problematyki obydwu książek, ale również wchodzi w spór z niektórymi tezami w nich sformułowanymi.

„Notatniki” Aleksandra Wata
Rec.: Aleksander Wat, Notatniki. Transkrypcja i opracowanie Adam Dziadek, Jan Zieliński. (Warszawa–Katowice 2015)

Plik z tekstem

Recenzja omawia edycję Notatników Aleksandra Wata w opracowaniu Adama Dziadka i Jana Zielińskiego. Książka została przygotowana w oparciu o metody badawcze wypracowane na gruncie krytyki genetycznej, dzięki czemu wyeksponowany został procesualny charakter zapisków autora.

Historia literatury austriackiej między prawdą faktów a subiektywnym wyborem
Rec.: Klaus Zeyringer, Helmut Gollner, Eine Literaturgeschichte: Österreich seit 1650. Innsbruck 2012

Plik z tekstem

Recenzja przedstawia omówienie pracy Klausa Zeyringera i Helmuta Gollnera Eine Literaturgeschichte: Österreich seit 1650. W centrum stoją dylematy związane z pisaniem syntezy historycznoliterackiej, na czele z wyborem między wiernością wobec faktów a pokusą subiektywnego ukształtowania.

Korzystając ze strony wyrażacie Państwo zgodę na wykorzystywanie przez nas plików cookies. W każdej chwili możecie Państwo zmienić ustawienia cookies a także dowiedzieć się na ich temat więcej. Kliknij tutaj Nie pokazuj więcej tej informacji