Zeszyt 2/2013

Pamiętnik Literacki 2 / 2013

Plik z zawartością zeszytu

 

Sporny wzorzec rusofobii. Stefan Żeromski wobec Rosji i Rosjan w „Dziennikach”

Plik z tekstem

Artykuł stanowi próbę polemiki z rozpowszechnionym poglądem na temat rusofobii Stefana Żeromskiego. Analiza Dzienników – dzieła będącego jednocześnie kroniką życia społecznego w zaborze rosyjskim końca XIX wieku, dokumentem osobistym oraz warsztatem twórczym Żeromskiego – wykazuje, że ich autor wcale nie zajmował jednoznacznego stanowiska wobec Rosji i Rosjan.

W diariuszu dominują oczywiście te notatki, w których przyszły pisarz – z pozycji Polaka-patrioty – przedstawia carskie Imperium oraz Moskali w sposób nieprzejednany, nienawistny, często wulgarny. Na płaszczyźnie prywatnej Żeromski bywa już jednak ambiwalentny i pełen sprzeczności, rozdarty pomiędzy zauroczeniem przygodnie spotkanymi Rosjankami a wrogością wobec kolegów-Moskali. Natomiast gdy komentuje utwory Puszkina, Lermontowa czy Turgieniewa – zupełnie rezygnuje z kategorii narodowych i ocenia rosyjską literaturę jako ambitną, nowoczesną, inspirującą. Tak wyraźne rozdzielenie narodowej i kulturowej obecności Rosji w Dziennikach każe postawić tezę, że nie ma jednej Rosji w diariuszu Żeromskiego. Że ta wroga i agresywna jest najbardziej wyrazista, bo skrajna i najliczniej reprezentowana, ale jest też Rosja podskórna, akceptowana i ceniona z powodu niekwestionowanej wartości najwybitniejszych dzieł rosyjskich XIX wieku.

Poezja jako doświadczenie wewnętrzne. Aleksander Wat o „epifanii naturalnego” (na marginesie „Mojego wieku”)

Plik z tekstem

Artykuł poświęcony jest jednemu z najważniejszych wątków teorii poezji formułowanej przez Aleksandra Wata w czasie jego ewoluującej biografii twórczej: od futurystycznego debiutu, poprzez okres lewicowego zaangażowania i lirycznego milczenia poety, aż po wypracowanie nowej dykcji, określanej przez tego pisarza mianem „epifanii naturalnego”. Utrwalone na kartach Mojego wieku uwagi o konieczności zabezpieczania tego par excellence poetyckiego sposobu „urzeczywistniania się człowieka” układają się w opowieść o liryce jako o doświadczeniu wewnętrznym, zabezpieczającym głębokie, ciemne, narażone na dekadenckie „gnicie”, psychiczne źródło wolnego podmiotu. Wat w rozmowach z Miłoszem rekonstruuje narodziny tej poetologicznej koncepcji jako równoległe do traumy sowieckich więzień oraz współbieżne z „odczarowaniem się” z komunizmu. Teoria „epifanii naturalnego”, przedstawiana przez twórcę jako radykalne przeniesienie akcentu z tego, co estetyczne i społeczne, na to, co antropologiczne, prawdziwe dopełnienie uzyskuje jednak dopiero wówczas, gdy poecie udaje się odrzucić niezwykle silne wcześniej antynomie rzeczywistości społecznej i subiektywnej: futurystycznej wolności słowa, które jest rzeczą, i skrytej intymistycznej głębi pieśni, która jest istnieniem. Dzięki temu w optyce Wata liryka pozwala nie tylko schronić się przed historią, ale staje się na powrót przestrzenią tyleż kontemplatywnego, co aktywnego bycia.

Historia i biografia. O „Żniwie na sierpie” Hanny Malewskiej

Plik z tekstem

Artykuł jest propozycją nowego odczytania powieści H. Malewskiej, uwzględniającą związki utworu z ujęciami nieklasycznej historiografii. Dookreśleniu założeń poznawczych tekstu służy pojęcie dokumentu-śladu, nie będącego, w odróżnieniu od tradycyjnie rozumianego źródła, gotowym przekazem na temat przeszłości, a wyizolowaną przez pozbawienie pierwotnego kontekstu jej pozostałością. Kategoria śladu, odnosząca się do wykorzystanych w utworze dokumentów biograficznych i literackich, staje się manifestacją wiedzy „słabej”, zyskującej wsparcie w wyobraźni artysty. Przyjęcie tego założenia pozwoliło dostrzec w Żniwie na sierpie nie ślepy zaułek twórczości Malewskiej, jak postrzegano dotąd ten utwór, a punkt wyjścia ku kolejnym jej powieściom łączącym uchwycone w ulotnych zapiskach konkretne, historyczne doświadczenie z odwołaniami do ogólniejszych wzorców kulturowych, w które wpisuje się konstruowany za pomocą dokumentów obraz świata.

Niewystarczalność mitu. „Teraz na ciebie zagłada” Jerzego Andrzejewskiego

Plik z tekstem

Artykuł zawiera analizę i interpretację opowieści Jerzego Andrzejewskiego Teraz na ciebie zagłada. Na wstępie przedstawione zostają uwagi odnoszące się do stylu oraz do retorycznych strategii tekstu. Następnie rozważania koncentrują się na sposobie konkretyzacji w utworze toposu raju, który zostaje ujęty w poetyce naturalistycznej. W dalszej części omówiona zostaje moralna problematyka przez dzieło podnoszona, jak również wskazana, za Germanem Ritzem, możliwość lektury tekstu w perspektywie badań queer. Kolejnym punktem rozważań jest kwestia sposobu przedstawienia przez Andrzejewskiego zagadnienia grzechu pierworodnego i źródeł zła. Przywołane zostają dwa dające się w utworze odnaleźć i toczące ze sobą dialog całościowe ujęcia dziejów pierwszych ludzi, prowadzące do odmiennych odpowiedzi na pytanie „unde malum”. Autor, wykorzystując sztafaż judeo-chrześcijański, daje odpowiedź sytuującą się w nurcie laickim.

Opowieść o wielkiej względności: groteska i radykalny racjonalizm w bajkach Leszka Kołakowskiego

Plik z tekstem

Artykuł poświęcony jest interpretacji roli groteski w twórczości literackiej Leszka Kołakowskiego z lat 1956–1968, ze szczególnym uwzględnieniem 13 bajek z królestwa Lailonii. Strategie estetyczne i poznawcze groteski (m.in. uniezwyklenie, gra kontrastami i zderzanie jakości sprzecznych, operowanie zmiennymi porządkami motywacyjnymi) stanowią niezwykle istotne narzędzia ówczesnej myśli filozoficznej Kołakowskiego; tzw. radykalnego racjonalizmu, powszechniej znanego jako „filozofia błazna”.

Edelman: opowiadanie, dyskurs świadomości i konflikt

Plik z tekstem

Artykuł jest opisem roli opowiadania w relacjach Marka Edelmana o okupacyjnej przeszłości. W planie typologii gatunków jego wypowiedzi sytuują się na pograniczu autobiografii i oral history, w perspektywie zaś odniesień do historii zdarzeniowej Edelman w swych wypowiedziach pełni rolę świadka wydarzeń historii, źródła wiedzy o przeszłości i zarazem jej interpretatora. To różni m.in. sytuacje narracji o zdarzeniach minionych  opowiadanych przez Edelmana od narracji o przeszłości w pracach zawodowych historyków. Przypadek Edelmana, który swój opis wydarzeń buduje zwykle w sytuacjach dialogu (wywiad, wypowiedź publiczna) przebiegającego z udziałem osób, które podobnych doświadczeń nie mają, stanowi dogodny punkt wyjścia dla sformułowania kilku tez na temat konfliktu świadomości jako mechanizmu współtworzącego dyskurs kultury.

Selim Chazbijewicz jako poeta polsko-tatarski

Plik z tekstem

Niniejszy artykuł stanowi pierwszą próbę całościowego omówienia twórczości literackiej polsko-tatarskiego poety Selima Chazbijewicza. Zasadniczym celem artykułu jest przybliżenie sylwetki artystycznej autora oraz wskazanie najważniejszych tematów i motywów jego twórczości, a także wskazanie kontekstów interpretacyjnych, w odniesieniu do których można analizować lirykę Chazbijewicza.

Dla poety znamienna jest liryka filozoficzna, zakorzeniona w duchu fenomenologii i egzystencjalizmu. Tatarskiego autora pasjonuje przenikanie się kultur Wschodu i Zachodu, islamska mistyka (sufizm), gnoza. Inspiracji poszukuje on zarówno w estetyce romantyzmu europejskiego, jak też w dokonaniach Tadeusza Micińskiego i poetów Orientu (Dżelaleddin Rumi i Omar Chajjam). Ważnym wyznacznikiem literackich poszukiwań Chazbijewicza jest ponadto Jungowska koncepcja rozwoju osobowości i indywidualizacja szamańska.

Dialektyka obrazowania modernistycznego: „Krzak dzikiej róży w ciemnych smreczynach” Jana Kasprowicza oraz „»Rozdziobią nas kruki, wrony...«” Stefana Żeromskiego

Plik z tekstem

Artykuł ukazuje mechanizm współpracy młodopolskich poetyk w obrębie jednego dzieła w celu przedarcia się przez znak zewnętrzny, by spenetrować najgłębsze pokłady zbiorowej podświadomości. Poruszając się w dialektyce obrazowania impresjonistycznego, ekspresjonistycznego oraz naturalistycznego, odbiorca dzieł, realizujących correspondances des arts, penetruje obrazy świata przedstawionego na kilku poziomach, od ich namacalnej konkretności przez wrażeniowość i emocjonalność, by spiąć je w symbolicznej metaforze. Autorka ten aspekt symultanicznego łączenia różnych poetyk traktuje jako walor, który stanowi o wyższości zapisu werbalnego nad malarskim.

Iwan Łobojko w historii i historiografii
Przełożył Maksim Duškin. Aneks: Maria Prussak, Archiwalia białoruskie, litewskie, rosyjskie i polskie

Plik z tekstem

W artykule omówiono książkę Wilna 1823–1824. Pieriekriestki pamiati, wydaną w r. 2008 w Mińsku, w wydawnictwie „Limarius” (przy wsparciu Instytutu Polskiego w Wilnie). Książka, opracowana przez znanego białoruskiego literaturoznawcę i dziennikarza Aleksandra Fiedutę, zawiera dwie publikacje źródłowe: przełożoną na język rosyjski broszurę Joachima Lelewela Nowosilcow w Wilnie w roku szkolnym 1823/24 (1831) oraz po raz pierwszy publikowany in extenso w języku oryginalnym rękopis Iwana Łobojki Moi zapiski (lata sześćdziesiąte XIX w.), którego oryginał przechowywany  jest w  Instytucie Literatury Rosyjskiej w Sankt Petersburgu. Opublikowane tu dwa teksty pamiętnikarskie, napisane w różnym czasie, rozpatrują w zasadzie ten sam problem: słynną sprawę filomatów i filaretów i – po części – sprawę likwidacji Uniwersytetu Wileńskiego. Oprócz tych dwóch podstawowych źródeł książka zawiera także trzecie: dziesięć listów Łobojki do Lelewela napisanych w latach 1824–1829, przełożonych na język rosyjski przez Dmitrija Matwiejczika , z komentarzami literaturoznawcy Pawła Ławrińca. Wszystkie publikacje źródłowe opatrzone zostały tekstami wprowadzającymi, których autorami są Aleksandr Fieduta, moskiewski literat, socjolog literatury, historyk, bibliograf Abram Riejtbłat oraz badacz literatury rosyjskiej powstałej na Litwie, Pawieł Ławriniec. Badacze ci są też autorami komentarzy do tych publikacji.

W artykule próbowano pokazać znaczenie tych źródeł z punktu widzenia badań nad historią XIX w., a przede wszystkim nad historią Uniwersytetu Wileńskiego, i ocenić jakość publikacji. Poza tym próbowano zwrócić uwagę na postać Iwana Łobojki (1786–1861). Był to jeden z najbardziej kontrowersyjnych działaczy tamtych lat, tłumacz, publicysta, historyk, profesor filologii rosyjskiej Uniwersytetu Wileńskiego (a po jego zamknięciu także i innych uczelni wyższych). Łobojko brał bezpośredni udział  we wspomnianych wydarzeniach na uniwersytecie. Autorkę interesowało, w jakim stopniu dane z opublikowanego na nowo utworu pamiętnikarskiego odpowiadają faktom znanym z innych źródeł, a także to, jaką wizję siebie kreuje w tym utworze Łobojko. Dużo uwagi w artykule poświęcono dyskusji historiograficznej. Została w nim osobno rozpatrzona sylwetka Łobojki przedstawiana w pracach polskich, litewskich oraz rosyjskich badaczy.

„Niewidoczny” autograf Adama Mickiewicza z dwuwierszem „[Jak drzewo przed wydaniem owocu...]” i tzw. „Notą do Francuzów”

Plik z tekstem

„Niewidocznym” został w tym artykule nazwany autograf przechowywany w Bibliotece Polskiej w Paryżu (rękopis 84) z dwoma tekstami autorstwa Adama Mickiewicza: z wierszem [Jak drzewo przed wydaniem owocu…] oraz z tzw. Notą do Francuzów, rozpoczynającą się od słów: „Dans l’homme de dieu Est deposée l’idée de Napoleon […]”. Manuskrypt został nazwany „niewidocznym”, ponieważ, pomimo dobrze zachowanego autografu, tzw. Nota do Francuzów nie była publikowana w znaczących edycjach dzieł Mickiewicza oraz w istotnych źródłach dokumentujących twórczość poety. Teksty znajdujące się na wspólnej kartce papieru, napisane w tym samym czasie i charakteryzujące się jednorodnym duktem pisma, należałoby publikować jako całość, a tłumaczenie Mickiewicza tzw. Noty do Francuzów, której źródłem jest najprawdopodobniej list Ferdynanda Gutta, a nie, jak dotychczas ustalono, list Towiańskiego, należy uznać za autorski. Autograf zdaje się rozstrzygać także kwestię gatunkową wiersza [Jak drzewo przed wydaniem owocu…]. Nie przynależy on do Zdań i uwag, a w niektórych edycjach dzieł Mickiewicza był publikowany właśnie w ich obrębie (lub sąsiedztwie), jako jeden z utworów tego cyklu powstałych w okresie późniejszym.

Jeszcze raz o Prusie i Żeromskim: czego nie wydrukował Pigoń

Plik z tekstem

Artykuł dotyczy jednego epizodu w dziejach znajomości Bolesława Prusa i Stefana Żeromskiego. Publikowane są tutaj liściki Prusa z r. 1897, z których wynika, jaką pracę wykonywał wówczas dla niego Żeromski.

Prywatysta Witkiewicz. O maturze Stanisława Ignacego Witkiewicza

Plik z tekstem

Artykuł opisuje egzamin maturalny Stanisława Ignacego Witkiewicza, zdawany w 1903 r. Uprzedzenia Stanisława Witkiewicza – ojca późniejszego malarza, pisarza, dramaturga i filozofa – do instytucji szkoły zaważyły na jego decyzji o niewysłaniu do niej syna. Jednak egzaminy młody Witkiewicz zdawał eksternistycznie. W zachowanej korespondencji ojca do syna znajdują się liczne komentarze, uwagi na temat matury oraz wyrazy troski o zdającego. Dzięki znalezionemu sprawozdaniu z działalności szkoły, w której odbywała się matura, spisowi zadań maturalnych, a także informacjom o pracujących w tej uczelni nauczycielach, oraz przede wszystkim na podstawie listów ojca do syna, autor artykułu podjął próbę rekonstrukcji zarówno przygotowań do egzaminu dojrzałości, jak i jego przebiegu. Tekst wieńczą nieliczne odniesienia do matury w twórczości literackiej i polemicznej dojrzałego już S. I. Witkiewicza-Witkacego.

Nowe materiały do konfliktu Nitsch–Kołaczkowski

Plik z tekstem

Artykuł poświęcony jest konfliktowi między profesorami Uniwersytetu Jagiellońskiego: Stefanem Kołaczkowskim a Kazimierzem Nitschem, który miał miejsce w Dwudziestoleciu międzywojennym, a dotyczył struktury studiów polonistycznych. Kołaczkowski postulował ograniczenie przedmiotów językoznawczych w przypadku specjalizacji historycznoliterackiej, przeciwko czemu Nitsch protestował. W artykule skupiono się głównie na sylwetce i działalności Kołaczkowskiego, cytując, w dużej mierze pozytywne, wypowiedzi na jego temat autorstwa wybitnych badaczy – zarówno kolegów uniwersyteckich Kołaczkowskiego, jak i jego wychowanków. Po tej części wstępnej autor artykułu podaje do druku obszerny tekst, który Nitsch skierował w r. 1948 do Jana Hulewicza, stawiający sylwetkę Kołaczkowskiego w nieprzychylnym świetle.

Zwycięstwo Conrada
Rec.: Wiesław Ratajczak, Conrad i koniec epoki żaglowców. Poznań 2010. Seria „Filologia Polska”
Dziedzictwo kulturowe Conrada
Rec.: Conrad a Polska. Red. naukowa: Wiesław Krajka. Lublin 2011. Seria „Joseph Conrad a Polska, Europa Środkowo-Wschodnia i Świat”. T. 1

Plik z tekstem

Recenzja omawia tom studiów i esejów poświęconych badaniom nad związkami Conrada z polską kulturą, historią i tradycją niepodległościową, a także nad jego relacjami rodzinno-społecznymi i politycznymi. Zamieszczone w tomie teksty podejmują tematykę biograficzną, zagadnienia tożsamościowe oraz kwestie stylu i oryginalności artystycznej pisarza.

Historycznoliteracka powieść Hanny Kirchner
Rec.: Hanna Kirchner, Nałkowska, albo życie pisane. Warszawa 2011. Seria „Fortuna i Fatum”

Plik z tekstem

Recenzja omawia monografię Hanny Kirchner, największej znawczyni życia i dzieła Zofii Nałkowskiej, kierowaną intencją przywrócenia pisarce  należnego jej miejsca w historii literatury nowoczesnej. Zamysł ten został uwieńczony sukcesem. Badaczka, by dotrzeć do szerszego kręgu czytelników, doskonale posługuje się eseistyczno-powieściowymi środkami dyskursu. Pokazuje, że biografia i twórczość pisarki stanowią jedność. Te dwie dziedziny łączy interpretacja Dzienników, która udowadnia, że poznawczym, estetycznym i etycznym imperatywem Nałkowskiej była, naznaczona tragizmem, walka o rozumiejące utrwalanie przemijającego świata.

Klasyk czytany na nowo
Rec.: Agnieszka Izdebska, Forma, ciało i brzemię imperium. O prozie Władysława L. Terleckiego. Łódź 2010

Plik z tekstem

Recenzja jest omówieniem książki Agnieszki Izdebskiej, poświęconej twórczości Władysława L. Terleckiego, pisarza, którego dzieła są w ostatnich latach postrzegane jako coraz bardziej odległe od aktualnych mód literackich. Szans na rekontekstualizację i aktualizację jego utworów autorka rozprawy upatruje m.in. w nowym ujęciu problematyki kreacji postaci oraz w przyjęciu postkolonialnej perspektywy odczytywania zapisanych w nich relacji polsko-rosyjskich.

O nowatorskim opisie figury autorytetu
Rec.: Małgorzata Juda-Mieloch, Na ramionach gigantów. Figura autorytetu w polskich współczesnych tekstach literaturoznawczych. Kraków (2008)
Wszystko o teorii i historii dziennika osobistego we Francji
Rec.: Philippe Lejeune, „Drogi zeszycie...”, „Drogi ekranie...” O dziennikach osobistych. Przekład Agnieszka Karpowicz, Magda i Paweł Rodakowie. Wybór, wstęp i opracowanie Paweł Rodak. (Warszawa 2010). „Communicare. Historia i Kultura”

Plik z tekstem

Recenzja jest omówieniem drugiej w Polsce antologii prac Philippe’a Lejeune’a, tym razem z zakresu dziennika osobistego. Antologię przygotował Paweł Rodak, który tłumaczył teksty wespół z żoną Magdą oraz z Agnieszką Karpowicz. Antologia prezentuje wszystkie oblicza bogatej teorii gatunku, jak i jego historię, głównie we Francji, ale też w Anglii i w krajach protestanckich. Prace Lejeune’a o diarystyce przedstawiają nie tylko teksty pisarzy i znanych diarystów, lecz także ludzi zwykłych i młodzieży. Mamy tu wiele definicji dziennika osobistego, wskazanie na jego ciągłość, na funkcje, nośniki, na antropologiczny charakter, na rolę odbiorcy, którym przede wszystkim jest autor diariusza, zażywający uczty, gdy go potem czyta. Omówienie antologii opracowanej przez Rodaka podkreśla staranność edycji i wszechstronność ujęcia.

„Reportaż z modą w tle z czasów zawieruchy” Elżbiety Wittlin-Lipton
Korzystając ze strony wyrażacie Państwo zgodę na wykorzystywanie przez nas plików cookies. W każdej chwili możecie Państwo zmienić ustawienia cookies a także dowiedzieć się na ich temat więcej. Kliknij tutaj Nie pokazuj więcej tej informacji