Zeszyt 2/2011

Pamiętnik Literacki 2 / 2011

Plik z zawartością zeszytu

Inny „Świat” Miłosza. Ojciec – Matka – Krypta

Plik z tekstem

W pracy rozważam problem lektury tekstu Miłosza, odwołując się do kategorii psychoanalizy. Śledzę „pęknięcia” tekstu, czyli te jego miejsca, w których dostrzegam symptomy stłumienia wojennej traumy. Staram się pokazać związek tych miejsc z historycznie wcześniejszymi i późniejszymi od Świata utworami Miłosza, aby wyakcentować wagę traumy w jego twórczości poetyckiej i prozatorskiej. Rozważania te prowadzą do uznania tekstu Miłosza za kryptę, w rozumieniu Jacques’a Derridy.

Kod hymniczny w poezji Czesława Miłosza

Plik z tekstem

Artykuł przynosi szczegółową lekturę dwu późnych szkiców Czesława Miłosza z początku lat dziewięćdziesiątych XX wieku: Przeciw poezji niezrozumiałej  i  Postscriptum. W obu tych operujących poetyką manifestu tekstach Miłosz po raz kolejny przedstawia główne założenia swego projektu poezji epifanijnej. Tym razem jednak czyni to prowadząc z czytelnikiem subtelną intertekstualną grę. Aluzyjnie podpowiada i manifestacyjnie porzuca wątki prowadzące do najgłośniejszej polemiki Dwudziestolecia, czyli sporu o „niezrozumialstwo”. Artykuł zawiera zarówno rekonstrukcję owej gry, jak i próbę odpowiedzi na pytanie o jej stawkę.

W zmienionym kontekście literatury charakterystycznej dla krytycznej fazy modernizmu Miłosz kontynuuje, a raczej odnawia spór o „niezrozumialstwo” nie jako wewnątrzawangardowy spór o formę, lecz jako antynomię między światopoglądem tradycyjnym, a światopoglądem nowoczesnym w jego głównych tendencjach estetycznych: „Przeciwko potokom kunsztownych metafor i przeciwko wyzwolonej z potocznych znaczeń tkance językowej”.

Głos Miłosza w sporze o „niezrozumialstwo” jako ponowiony wybór tradycji. Wokół nie ujawnionych intertekstów szkiców „Przeciw poezji niezrozumiałej” i „Postscriptum”

Plik z tekstem

Świadomość gatunkowa hymnu zawiera się w licznych wierszach Miłosza w postaci metadyskursywnych stwierdzeń. Poetycki autokomentarz zmierza często do objęcia hymniczną kwalifikacją gatunkową całości dzieła. Hymn staje się znakiem rozpoznawczym poetyki autorskiej, urasta do rangi kategorii rodzajowej. Autor szkicu zadaje pytanie, jak pojęcie hymnu powinno być rozumiane w odniesieniu do wszystkich odnalezionych u Miłosza bezpośrednich sygnałów przynależności gatunkowej oraz jak realizują się inne sposoby przywoływania tradycji hymnicznej. Czy i jak istnieje w tej poezji hymn w postaci niestematyzowanej? Od debiutu do Wierszy ostatnich obserwujemy w twórczości Miłosza długotrwały proces kodyfikacji właściwości wypowiedzi hymnicznej. Dokonuje się ona w stałym dialogu z kodyfikacjami historycznie już zaświadczonymi. Na podstawie analizy metatekstowych stwierdzeń, zawartych w tekstach poetyckich Miłosza, wyprowadzony zostaje w artykule wniosek, że użycie tej nazwy przekracza jej wąski sens gatunkowy. W tekstach polskiego poety odkryta zostaje archaiczna synonimiczność zakresu terminu „hymnos” z twórczością poetycką w ogóle. Przedmiot analizy stanowi zagadnienie, jak taka świadomość znajduje potwierdzenie w tekstowej praktyce hymnograficznej. Istnienie kodu hymnicznego zostaje opisane jako jeden z czynników spajających twórczość poetycką Miłosza. Pojęcie hymnu w jego twórczości przekracza granice poetyki. Hymniczność wyrasta tu bowiem z doświadczenia świętości, ale jawi się przede wszystkim jako projekt egzystencjalny. „Życie w hymnie” Miłosza przypomina hymniczność Hölderlina.

Miłosz i filozofia (jedności) sprzeczności

Plik z tekstem

Brzozowski i Witkacy – w pierwszym odruchu odepchnięci przez Miłosza (w artykule Granice sztuki) – mogą jednak zostać ostatecznie uznani za zapładniających jego własną postawę. Szczególnie istotna dla Miłosza w poglądach Brzozowskiego okazała się praxis – przeciwstawiana jednostronnemu, stabilizującemu pragmatyzmowi różnych grup społecznych – uzasadniająca zmiany poglądów i swoiste „zdrady” siebie. Jednak Brzozowski sytuuje się nie tylko po stronie, uzasadniającego tę dynamikę, poznawczego mitu archaicznego (mitu Natury) lub odpowiadającego mu paradygmatu kołowego; równie dobrze można wskazać na koneksje z porządkiem mitu nowoczesnego (mitu Boga) lub odpowiadającego mu paradygmatu linearnego, którego wyrazem jest zmierzająca do określonego efektu praca (przez Brzozowskiego sytuowana także w domenie historii). Podobnie u Witkacego obok przerażenia upadkiem stałych wartości dostrzega Miłosz (stojące po przeciwnej stronie) przyznanie znaczenia sztuce, która jako jedyna potrafi przeciwstawić się zautomatyzowanemu społeczeństwu. Nietzscheańskie z ducha połączenie (Sokrates uprawiający muzykę) okazuje się trwałą dyspozycją Miłosza w ciągu długiego czasu.

Biesy Miłosza

Plik z tekstem

Artykuł Biesy Miłosza jest próbą zinwentaryzowania obrazów diabła występujących w dziele Miłosza. Autor pokazuje w porządku chronologicznym (począwszy od młodzieńczego tekstu Wiersze dla opętanych, a skończywszy na utworze Późna starość) trwałe istnienie figur biesów w dziełach noblisty. Problematyka diabelska ewokowana jest też pośrednio poprzez zapisy stanu „demonicznego ” (Kierkegaard), który w dziele pisarza przyjmuje zwykle formę udręki acedii. Autor dowodzi zarazem, że diabły u Miłosza są na ogół ostentacyjnie anachroniczne lub śmieszne, ale ujawniają pokusy, przed którymi stawał sam poeta. Do najważniejszych z nich należą: niwecząca nadzieję odkupienia pokusa dualizmu, pokusa historiozoficznie uzasadnianego immoralizmu, pokusa zwątpienia w wolną wolę, pokusa pychy i próżności, pokusa nieczułości, a wreszcie paraliżująca świadomość własnej grzeszności, której towarzyszy pokusa smutku i rozpaczy.

Miłosz na miarę literatury

Plik z tekstem

Tytuł szkicu jest aluzją do eseju Michała Pawła Markowskiego Życie na miarę literatury. W ślad za tezą tego eseju autor podejmuje próbę analizy wybranych utworów Czesława Miłosza z przełomowego okresu jego twórczości (przełom lat sześćdziesiątych i siedemdziesiątych), kiedy Miłosz coraz wyraźniej zbliża się do medytacyjnego modelu poezji. Wpływ na tę zmianę miała obserwowana przez poetę na uniwersytecie kalifornijskim rewolta obyczajowa studentów w 1968 roku oraz podjęta przez niego decyzja rozpoczęcia pracy nad przekładem Biblii z języków oryginalnych. Miłosz był zaskoczony zmianami zachodzącymi w kulturze, przyznawał się nawet do ich nierozumienia, a pracę nad przekładem Biblii pojmował jako próbę znalezienia współczesnego języka hieratycznego. Doprowadziło to do uproszczenia języka poetyckiego, pozbawionego ozdobności i retoryki, do traktowania poezji w podobny sposób, jak greccy filozofowie: jako medytacji nad własnym losem i sprawami ostatecznymi.

„Żebym wreszcie powiedzieć mógł...” Portret jednego wiersza z Czesławem Miłoszem w tle

Plik z tekstem

Artykuł stanowi próbę interpretacji wiersza Czesława Miłosza pt. TO z tomu pod tym samym tytułem (wydanego w roku 2000). Utwór jest wielostronną zagadką, gdyż jego wieloznaczność obejmuje różne poziomy organizacji tekstu oraz temat. Niejasna jest ponadto jego modalność, ponieważ przedmiotem zawartej w nim refleksji metapoetyckiej może być zarówno cały wcześniejszy dorobek autora, jak i jego plany twórcze, dlatego istnieją związki gatunkowe z elegią, manifestem i testamentem poetyckim. Jest to wiersz skomplikowany retorycznie i pełen niekonsekwencji w przebiegu argumentacji, toteż wydaje się nie wyznaniem, lecz wyrafinowaną grą poety przyjmującego zmienne role i przywdziewającego rozmaite maski. Tytułowy zaimek wskazuje na przedmiot wypowiedzi (myśl, przeczucie, lęk), którego nazwa zostaje celowo przemilczana lub nie istnieje; a próba charakterystyki tytułowego obiektu, dokonana w szeregu porównań, jest albo zastępczą peryfrazą, albo katachrezą Niewyrażalnego.

Zamarła Turnia, siostry Skotnicówny i ekwiwalentyzowanie: „Z Tatr” Juliana Przybosia

Plik z tekstem

Pozornie wszystko wydaje się oczywiste. Julian Przyboś wiersz Z Tatr poprzedził dookreślającymi sytuację liryczną słowami: „Pamięci taterniczki, która zginęła na Zamarłej Turni”. W stanie badań przyjmuje się, że tą taterniczką była Marzena Skotnicówna. Jednak w momencie odpadnięcia sióstr od ściany prowadziła Lida Skotnicówna i to jej ostatnie chwile życia zostały przedstawione. Tak więc której z sióstr wiersz został zadedykowany? Przyboś  jawi się jako postać rozdwojona: najgłębiej przeżywa śmierć Marzeny (na co wskazują Zapiski bez daty, wiersz Noc oraz list do stryjenki) – ale postacią, której odpadnięcie od ściany uwiecznia wierszem, byłaby Lida?

Emocje wywołane śmiercią Marzeny zostają przez autora wiersza Z Tatr przetworzone w stan współodczuwania taternickiej śmierci – zgodnie z twierdzeniem Awangardy krakowskiej, które Janusz Sławiński ujął tymi słowami: „Ekwiwalentyzowanie, rozumiane jako operacja na rzeczach wprowadzonych do poetyckiego obrazu, samo miało być z kolei ekwiwalentem określonych treści uczuciowych podmiotu”.

Zaginiony raptularz Juliusza Słowackiego z podróży na Wschód (1836–1837) – odnaleziony po 70 latach w zbiorach rosyjskich

Plik z tekstem

Artykuł przedstawia odkryty po 70 latach raptularz podróżny Juliusza Słowackiego z jego wyprawy na Wschód (1836–1837) do Grecji, Egiptu, Palestyny, Libanu. Odnaleziony on został w zbiorach Rosyjskiej Biblioteki Państwowej w Moskwie. Choć uważano, iż spłonął razem z większością rękopisów Biblioteki Ordynacji Krasińskich po Powstaniu Warszawskim, jesienią 1944, w rzeczywistości został w 1939 r. wypożyczony da wystawę w Liceum w Krzemieńcu. Tu prawdopodobnie po 17 września 1939 został skonfiskowany przez władze sowieckie. Spisany ręką poety notatnik zawiera szereg jego głośnych utworów z poematem Podróż do Ziemi Świętej z Neapolu, notatki, dziennik i diariusz oraz nigdy nie publikowane szkice krajobrazów. Dziennikowe zapisy, poetyckie utwory i próbki tworzą połączony ze sobą zbiór zanotowanych na gorąco wrażeń poety z kontaktu z egzotyczną przestrzenią kulturową Grecji, Egiptu i Bliskiego Wschodu. Notatnik jest najważniejszym źródłem do dziejów podróży Słowackiego na Wschód, daje szansę zbadania na nowo procesu twórczego poety.

Odnalezienie albumu Juliusza Słowackiego

Plik z tekstem

Artykuł dotyczy odnalezionego w Moskwie przez dra Henryka Głębockiego albumu Juliusza Słowackiego, który przez ponad pół wieku uważany był za utracony w czasie drugiej wojny światowej (przypuszczano, że spłonął w Warszawie). Album ma wielkie znaczenie dla wiedzy o Słowackim, przede wszystkim jako zbiór bezcennych rękopisów i rysunków poety dokumentujących jego podróż na Wschód. Autorka omawia dzieje edycji poematu Podróż do Ziemi Świętej z Neapolu, najważniejszego spośród tekstów, które zawiera album. Dokładny opis liczącego 74 karty notatnika i jego zawartości podał Manfred Kridl najpierw we wstępie do wydanej w r. 1925 Podróży do Ziemi Świętej z Neapolu, a następnie we wprowadzeniu do poematu w opublikowanym w r. 1956 tomie 9 Dzieł wszystkich Słowackiego pod redakcją Juliusza Kleinera.

Listy Oli Watowej do Czesława Miłosza
O historii (nie)zgody sztuk siostrzanych
Rec.: Ut pictura poesis. Pod redakcją Marka Skwary i Seweryny Wysłouch. (Gdańsk 2006). „Tematy Teoretycznoliterackie”. Archiwum przekładów „Pamiętnika Literackiego”

Plik z tekstem

Książka Ut pictura poesis, konstruowana na kształt monografii, stanowi ważny głos w dyskusji dotyczącej pokrewieństwa malarstwa i literatury.  Jest  to bogaty zbiór przekładów, w większości opublikowanych wcześniej w „Pamiętniku Literackim”, reprezentujących rozmaite dyscypliny naukowe. Mimo iż komentowany wybór tekstów nie rozstrzyga kwestii korespondencji sztuk, stanowi obowiązkową lekturę literaturoznawcy.

Lewandowskiego potyczki młodopolskie
Rec.: Tomasz Lewandowski, Spotkania młodopolskie. Poznań 2005. „Biblioteka Literacka »Poznańskich Studiów Polonistycznych«”. T. 41

Plik z tekstem

Tekst omawia – zwracający uwagę wśród rozlicznych prób opisania i rozliczenia modernizmu polskiego – zbiór szkiców Tadeusza Lewandowskiego, opatrzonych wspólnym tytułem Spotkania młodopolskie; tytuł ten znakomicie oddaje zastosowaną przez autora metodę zbliżeń, gdzie oglądowi poddane zostają wybrane subiektywnie zagadnienia: zapoznana nieco sylwetka twórcza Ignacego Dąbrowskiego, wczesne dramaty Stanisława Wyspiańskiego czy wreszcie renesans myśli pozytywistycznej u schyłku Młodej Polski. Niebanalnej tematyce towarzyszy śmiałość konstatacji, a wyczerpane, zdawałoby się, problemy rodzą nieoczekiwane konkluzje, tak bardzo potrzebne historii literatury.

Partyjka z mistrzem
Rec.: Jan Jakóbczyk, Szachy literackie? Rzecz o twórczości Karola Irzykowskiego. Katowice 2005. „Prace Naukowe Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach”. Nr 2360

Plik z tekstem

Recenzja omawia książkę Jana Jakóbczyka o Karolu Irzykowskim, przybliżającą postać tego wyjątkowego krytyka literackiego pierwszej połowy XX wieku, wielkiego eseisty, autora prekursorskiej powieści Pałuba i fascynującego diarysty. Badacz skupia się na mniej znanych fragmentach twórczości Irzykowskiego i opisuje je przez pryzmat współcześnie stosowanych kategorii teoretycznoliterackich i metakrytycznych.

Irzykowski wśród prądów epoki
Rec.: Sylwia Panek, Krytyk w przestrzeniach literatury i filozofii. O młodopolskich wypowiedziach polemicznych Karola Irzykowskiego. Poznań 2006. „Biblioteka Literacka »Poznańskich Studiów Polonistycznych«”. T. 50

Plik z tekstem

Recenzja dotyczy książki Sylwii Panek o wybitnym krytyku – Karolu Irzykowskim. Autorka odnosi się do dwóch postaci, które wywarły najistotniejszy wpływ na jego twórczość: Friedricha Christiana Hebbla i Stanisława Brzozowskiego. W ujęciu Panek jest Irzykowski jednocześnie współtwórcą podstawowych idei polskiego modernizmu oraz oryginalnego systemu metafizycznego i estetycznego. Książka proponuje nowe konteksty i interpretacje myśli Irzykowskiego, stanowiąc znaczący wkład w badania nad historią polskiej krytyki literackiej.

Irzykowski i jego przygody z filozofią
Rec.: Maria Gołębiewska, Irzykowski. Rzeczywistość i przedstawienie. O tezach filozoficznych Karola Irzykowskiego. Warszawa 2006. „Filozofia Polska XX Wieku”

Plik z tekstem

Tekst omawia książkę Marii Gołębiewskiej poświęconą Karolowi Irzykowskiemu. Książka jest próbą ukazania filozoficznych implikacji obecnych w różnej postaci w twórczości tego powieściopisarza, poety, dramatopisarza, diarysty, publicysty i eseisty. Irzykowski, zgodnie uznawany za przekornego i oryginalnego myśliciela, został zaprezentowany przez Gołębiewską jako filozof, którego głos w sporach światopoglądowych na początku XX wieku miał istotną wagę.

Hebbel po polsku
Rec.: Katarzyna Sadkowska, Irzykowski i inni. Twórczość Fryderyka Hebbla w Polsce 1890–1939. Kraków 2007. „Modernizm w Polsce”. Studia nad nowoczesną polską literaturą, sztuką, kulturą i myślą humanistyczną. [T.] 21

Plik z tekstem

Prezentowana książka wprowadza czytelnika w świat krystalizowania się i krzepnięcia idei polskiego modernizmu (w znacznej mierze na przykładzie działalności Richarda Marii Wernera i twórczości Karola Irzykowskiego) pod wpływem myśli niesłusznie dziś zapomnianego Friedricha Hebbla, którego na mocy rewolucyjnych rozwiązań formalnych stawiano swego czasu na równi z Ibsenem czy Wagnerem. Katarzyna Sadkowska kreśli bogaty kontekst przenikania poglądów autora Judyty do naszej rodzimej kultury okresu przełomu wieków, a pierwszymi propagatorami idei Hebbla na gruncie polskim czyni badaczy, literatów i tłumaczy skupionych wokół lwowskiego germanisty Richarda Marii Wernera: Zdzisława Żygulskiego, Karola Irzykowskiego, Józefa Mirskiego, Juliusza Kleinera, Zygmunta Łempickiego i Hermanna Sternbacha.

Lektura obowiązkowa każdego lemologa
Rec.: Maciej Płaza, O poznaniu w twórczości Stanisława Lema. Wrocław 2006. „Monografie Fundacji na rzecz Nauki Polskiej”

Plik z tekstem

Tekst omawia książkę Macieja Płazy poświęconą problemom epistemologicznym w twórczości Stanisława Lema. Obszerne dzieło młodego uczonego zawiera wnikliwą analizę i przekonującą interpretację utworów autora Solaris i Głosu Pana. Życzliwie wskazane w recenzji uwagi krytyczne nie umniejszają bynajmniej wartości znakomitej rozprawy, która została oceniona bardzo wysoko.

Trzy głosy o poezji Stanisława Barańczaka
Rec.: Dorota Kulczycka, „Powiedzieć to wszystko, o czym myślę”. O poezji Stanisława Barańczaka. Zielona Góra 2008. – Ewa Rajewska, Stanisław Barańczak – poeta i tłumacz. Poznań 2007. – Jerzy Kandziora, Ocalony w gmachu wiersza. O poezji Stanisława Barańczaka. Warszawa 2007

Plik z tekstem

Autor omawia trzy książki poświęcone poezji Stanisława Barańczaka, opublikowane w cztery dekady od debiutu poety. W pierwszej z nich, Doroty Kulczyckiej  („Powiedzieć to wszystko o czym myślę”. O poezji Stanisława Barańczaka), dominuje odczytanie sytuujące dokonania Barańczaka w tradycji romantycznej i w nurcie metafizycznym. W książce Ewy Rajewskiej (Stanisław Barańczak – poeta i tłumacz) translatorski fenomen Barańczaka ukazany jest w kontekście jego poetyki autorskiej. Jerzy Kandziora (Ocalony w gmachu wiersza. O poezji Stanisława Barańczaka) przedstawił najpełniejszą, jak dotąd, monografię poezji Barańczaka. Opis Kandziory, utrzymany w porządku chronologicznym, podporządkowany jest lekturze zgodnej z kluczem biograficznym.

Bogusław Pfeiffer (12 maja 1960 – 20 września 2010)

Plik z tekstem

Bogusław Pfeiffer to przedwcześnie zmarły uczony związany z Wrocławiem, Zieloną Górą i Częstochową, gdzie prowadził badania dotyczące literatury staropolskiej, a zwłaszcza dwóch kwestii: związków literatury ze sztukami (głównie plastycznymi) oraz symbolicznych sposobów ukazywania państwa i władzy w piśmiennictwie i ikonografii.

Piotr Żbikowski (1 sierpnia 1935 – 20 stycznia 2011)

Plik z tekstem

Jest to wspomnienie o zmarłym przed paru miesiącami wybitnym znawcy literatury polskiego oświecenia, zwłaszcza jego drugiej fazy (tzw. polskiego klasycyzmu). Piotr Żbikowski był zasłużonym badaczem i edytorem, popularyzatorem wiedzy o literaturze, współtwórcą i wieloletnim profesorem Uniwersytetu Rzeszowskiego.

Janusz Maciejewski (2 czerwca 1930 – 9 lutego 2011)

Plik z tekstem

Jest to wspomnienie o życiu i pracach Janusza Maciejewskiego, wybitnego badacza historii i socjologii literatury, edytora, nauczyciela akademickiego i krytyka literackiego. Należał on do licznych stowarzyszeń twórczych, naukowych i społecznych, był członkiem redakcji wielu czasopism, łączył rozmaite środowiska ludzi, którzy będą pamiętać jego życzliwość, odwagę i pogodę ducha.

Alina Brodzka-Wald (11 listopada 1929 – 19 marca 2011). Wspomnienie

Plik z tekstem

Jest to wspomnienie o niedawno zmarłej zasłużonej badaczce różnych zagadnień z zakresu literatury polskiej, głównie drugiej połowy XIX wieku oraz XX stulecia.

Odpowiedź na recenzję Wacława Lewandowskiego książki Violetty Wejs-Milewskiej „Radio Wolna Europa na emigracyjnych szlakach pisarzy”
Do Redakcji „Pamiętnika Literackiego”
O niedoszłej premierze „Gyubala Wahazara” Witkacego
Poprawki i uzupełnienia do bibliografii „Bez cenzury 1976–1989. Literatura – ruch wydawniczy – teatr”
Korzystając ze strony wyrażacie Państwo zgodę na wykorzystywanie przez nas plików cookies. W każdej chwili możecie Państwo zmienić ustawienia cookies a także dowiedzieć się na ich temat więcej. Kliknij tutaj Nie pokazuj więcej tej informacji