Zeszyt 2/2009

Pamiętnik Literacki 2 / 2009

Walka ideologiczna z Norwidem i o Norwida (1944–1948)

Plik z tekstem

Artykuł poświęcony jest obecności Norwida w kulturze polskiej w latach 1944–1948, przede wszystkim zaś próbom pozbawienia poety należnego mu miejsca w dziejach literatury oraz inicjatywom mającym temu przeciwdziałać, a podjętym przez wybitnych znawców jego dzieła. Tuż po wojnie patronem odbudowy kraju usiłowały uczynić Norwida środowiska kulturalne związane z Kościołem. Dopóki ideologia marksistowska nie zdobyła pozycji dominującej, wydawało się, że Norwid zajmie w panteonie twórców jedno z najważniejszych miejsc. Nowi władcy mieli inną wizję tradycji. Twórczość poety oceniono jako bezużyteczną w procesie formowania człowieka socjalistycznego. Obrońcy Norwida używali metod narzuconych przez komunistów – przedstawiano go jako „poetę-proletariusza”, nieprzejednanego krytyka burżuazji i kapitalizmu. W artykule podejmuję próbę możliwie szerokiego przedstawienia owej ideologicznej walki z Norwidem i o Norwida.

„Absalomie, Absalomie” – Kozacy w „Ogniem i mieczem” Henryka Sienkiewicza
Przełożyła Agnieszka Magrel
Spór i dialog poetów. Herbert i Miłosz w świetle korespondencji

Plik z tekstem

Artykuł poświęcony jest korespondencji między Zbigniewem Herbertem a Czesławem Miłoszem. Rozpoczyna go krótka charakterystyka stylistyczna listów obydwu poetów. Następnie badacz przechodzi do omawiania warstwy tematycznej owego dialogu korespondencyjnego. W pierwszej części zostają omówione zagadnienia, które różniły pisarzy, stanowiąc przedmiot ich polemik i sporów: polityka i dzieje, zobowiązania patriotyczne i rozumienie sztuki. W drugiej części poruszone zostały kwestie, które łączyły Miłosza i Herberta, nadając wielu partiom ich listów charakter przyjaznego dialogu: źródła i cele twórczości, doniosłość nieuprzedzonego kontaktu z widzialnym światem. Z tego punktu widzenia obydwaj poeci wyglądają na przedstawicieli nurtu obiektywistycznego w literaturze polskiej. Nowak proponując interpretację aksjologiczną korespondencji, kreśli fragmentaryczną mapę afirmowanych przez Herberta i Miłosza wartości.

Komunizm, socrealizm, opozycja: powojenna historia kilku polskich pisarzy. Wokół książki Anny Bikont i Joanny Szczęsnej „Lawina i kamienie”

Plik z tekstem

Artykuł dotyczy książki Anny Bikont i Joanny Szczęsnej Lawina i kamienie. Pisarze wobec komunizmu, która opowiada historię kilku polskich literatów: Jerzego Andrzejewskiego, Tadeusza Borowskiego, Kazimierza Brandysa, Tadeusza Konwickiego, Adama Ważyka i Wiktora Woroszylskiego – od ich powojennego zaangażowania w komunizm i socrealizm, poprzez partyjny rewizjonizm, po antypeerelowską działalność opozycyjną. Komentując losy bohaterów omawianej publikacji, autor artykułu korzysta z kontekstu historycznoliterackiego, odwołuje się do polityczno-literackich napięć personalnych – przede wszystkim pomiędzy Gustawem Herlingiem-Grudzińskim, Zbigniewem Herbertem i Czesławem Miłoszem – a także zwraca uwagę na istotne tematy polskiej powojennej historii, wśród których najważniejszy dotyczy genealogii oraz etosu opozycji politycznej.

Muza Pamięci – o twórczości Osipa Mandelsztama w Polsce. W siedemdziesiątą rocznicę śmierci poety

Plik z tekstem

W artykule podejmuję próbę ustalenia, w jakim zakresie twórczość Osipa Mandelsztama była w Polsce po 1945 roku znana. Recepcję utworów poety kształtował czas, jego wiersze czytano przez pryzmat biografii i w kontekście polityczno-społecznym. Mamy tu jednak do czynienia z sytuacją szczególną, Mandelsztam bowiem funkcjonował w odbiorze nie tylko jako poeta represjonowany, stał się też patronem wszystkich prześladowanych poetów, symbolem artysty, który swoją twórczość przeciwstawił totalitarnemu państwu. Tak więc utwory Mandelsztama umożliwiały polskim autorom nawiązanie dialogu. Liczba wierszy powstałych z inspiracji Mandelsztamowskich strof zdumiewa i świadczy o specyfice recepcji. Twórczość Mandelsztama upolityczniono, zwłaszcza drukując jego utwory w „drugim obiegu” literackim. Warto zatem podkreślić wagę tych opracowań, które wskazywały na uniwersalny wymiar dzieł rosyjskiego poety.

Kapitalizm w odwrocie. O socrealistycznym epizodzie polskiej fantastyki naukowej

Plik z tekstem

Fantastyka naukowa potencjalnie wpisuje się doskonale we wzorzec literatury tworzonej według wytycznych socrealizmu. Kreując obrazy jutra, może przedstawiać – jako faktyczne – stany rzeczywistości, które ideologia postuluje jako projekty przyszłościowe. Tym samym fantastyka wyraża optymizm, będący kategorią polityczną i klasową. Ponadto, jako twórczość skierowana szczególnie do młodzieży, zdolna jest pełnić funkcję modelowania „nowego czytelnika” – a w rezultacie także „nowego człowieka”.

Wbrew potencjalnej użyteczności, obecność fantastyki naukowej w socrealizmie była znikoma; w niewielkim stopniu interesowali się nią decydenci. Schematyzm utworów oraz najczęściej nikła wartość artystyczna wynikały z zerwania ciągłości tradycji literackiej – braku powiązań zarówno z wysokoartystyczną, jak i z popularną literaturą II Rzeczypospolitej. Dokumenty poświadczające recepcję czytelniczą wskazują natomiast na dezorientację dotyczącą istoty science fiction – błędne utożsamianie jej z popularyzacją nauki.

Krytyki literackiej kłopoty z politycznością (w ostatnim 20-leciu)

Plik z tekstem

Artykuł niniejszy, poświęcony związkom krytyki literackiej i polityki w ostatnim 20-leciu, jest próbą pokazania przemian krytyki począwszy od znamiennego dla początków lat dziewięćdziesiątych gestu zerwania z polityką i poczucia wolności od wszelkich zobowiązań, poprzez zdobywaną w końcu tych lat świadomość uwikłania w rynkowe, komunikacyjne, ideologiczne, polityczne zależności, aż po przekonanie o polityczności literatury. Do takiego stanu rzeczy przyczyniły się zarówno wydarzenia polityczne, a zwłaszcza podziały w łonie dawnej opozycji, wpływ koncepcji poststrukturalistycznych, szczególnie feminizmu, podważającego możliwość stworzenia języka neutralnego, uniwersalnego oraz rosnąca dominacja mediów w życiu literackim dostrzegana przez wszystkich krytyków niezależnie od ich poglądów politycznych. Przedmiotem moich zainteresowań jest przy tym zarówno funkcjonowanie pojęcia czy definiowanie polityczności w sporach i w debatach krytycznoliterackich, jak i charakterystyczne cechy politycznego dyskursu krytycznego.

Mowa i ołtarz. O znaczeniach wystąpień publicznych w dzisiejszej kulturze – na przykładzie wypowiedzi papieża Benedykta XVI w Auschwitz-Birkenau

Plik z tekstem

Artykuł jest próbą opisu właściwości gatunkowych przemówienia publicznego w jego dzisiejszej odmianie. Stwierdzenia na ten temat formułowane są na podstawie analizy słynnych wystąpień publicznych, które przeszły do historii, przede wszystkim XX-wiecznych, lecz także najnowszych: Johna F. Kennedy’ego, Martina L. Kinga, Lecha Wałęsy, Jana Pawła II, Baracka Obamy. Wyznaczniki gatunkowe przemówienia wiążą silnie ten rodzaj publicznego mówienia z czasem wypowiadania, miejscem, sytuacją wypowiedzeniową i rzeczywistym audytorium. Wystąpienie publiczne jest przy tym dobrze osadzone w zwyczajach dzisiejszej kultury popularnej, szczególnie w jej aspekcie medialnym. Wystąpienie publiczne ma dwie podstawowe odmiany: polityczną i sakralizowaną. Przykładem tej drugiej jest wypowiedź Benedykta XVI w Auschwitz-Birkenau w 2006 roku. Szczegółowa analiza tej wypowiedzi i jej semiotycznych okoliczności, jej intertekstualnych odniesień, pozycji podmiotu mówiącego i konstrukcji wydarzenia, jakim była wizyta Papieża-Niemca w obozie, pozwalają stwierdzić, że w wystąpieniu tego rodzaju połączona została ludzka i Boska perspektywa postrzegania zła, dobra, cierpienia i przebaczenia. Konstrukcja wystąpienia Benedykta XVI nasuwa pewne analogie do kompozycji Ołtarza Gandawskiego, gdzie, jak pokazał Boris Uspienski, za pomocą różnych technik plastycznych, odpowiadających stylistyce przedstawienia różnych partii obrazu, w ołtarz wpisane zostały „sakralny” (Boski) i „profaniczny” (ludzki) punkty widzenia rzeczywistości (świata). Dalszych badań wymagałaby hipoteza, że chodzi tu o cechę gatunkową określonego rodzaju wypowiedzi odnoszących się do sfery sacrum, i  to bez względu na typ znaków, w jakich zostały utrwalone.

„Wicher z pustyni”, czyli polska „Antygona” w algierskiej szacie. Biograficzne tropy w dramaturgii Jerzego Zawieyskiego

Plik z tekstem

Artykuł jest poświęcony dramatowi Wicher z pustyni Jerzego Zawieyskiego. Umieścił on akcję dramatu napisanego wiosną 1958 we współczesnej sobie, ogarniętej niepodległościowym zrywem Algierii. Główne role w sztuce powierzył francuskim zakonnikom, postawionym przed rodzimym wymiarem sprawiedliwości za pomoc udzieloną arabskim powstańcom.  Formę utworu ukształtował  autor według reguł tragedii antycznej i zaakcentował treściowe nawiązania do Antygony Sofoklesa. W zawoalowany sposób Zawieyski zrelacjonował w dramacie również własne problemy. W usta mnichów włożył słowa, których nie dane mu było wypowiedzieć wobec kardynała Stefana Wyszyńskiego w obronie swego eseju Droga katechumena. Skarcony przez prymasa, tylko pozornie wycofał się z krytyki fasadowego katolicyzmu, jaki, jego zdaniem, zdominował religijność polską w Dwudziestoleciu międzywojennym. Uciętą ex cathedra dyskusję Zawieyski podjął w sztuce, poddając sporne racje osądowi czytelników.

„Złota wolność” Zofii Kossak-Szczuckiej w opinii recenzentów

Plik z tekstem

Artykuł został poświęcony ocenom krytycznym Złotej wolności (1929), głośnej powieści historycznej Zofii Kossak-Szczuckiej. Akcja powieści rozgrywa się w początkach XVII wieku, w głównej mierze w środowisku arian (braci polskich). Reprezentowali oni radykalne skrzydło polskiej reformacji. Dlatego też uwaga większości recenzentów skupiła się na problemie, w jakim stopniu środowisko arian zostało ukazane wiernie i czy obraz ten odpowiada ówczesnemu stanowi badań.

 

Krótka charakterystyka archiwum domowego Jana Józefa Lipskiego

Plik z tekstem

Artykuł przedstawia domowe archiwum Jana Józefa Lipskiego (1926–1991), krytyka literackiego i literaturoznawcy, a jednocześnie wieloletniego opozycjonisty w czasach rządów komunistycznych w Polsce. Zbiory ukazują wielowymiarowość życia Lipskiego, przeplatanie się służby publicznej i pasji miłośnika dzieł literackich; często w jednym notatniku sąsiadują ze sobą projekty listów protestacyjnych i szkice artykułów teoretycznoliterackich. Archiwum Lipskiego to kopalnia informacji zarówno dla historyka, jak i dla polonisty.

Rec.: Jerzy Fiećko, Rosja Krasińskiego. Rzecz o nieprzejednaniu. Poznań 2005

Plik z tekstem

Recenzja podkreśla znaczenie rzetelnej rozprawy Jerzego Fiećki, pierwszej pracy o zakroju monograficznym poświęconej rusofobii Zygmunta Krasińskiego. Autor rozważa różne aspekty nieprzejednanego stosunku poety do Rosji w szerokim kontekście historycznym,  przedstawiając je na tle ewolucji jego twórczości i uwzględniając mało znane i rzadko interpretowane utwory.

Rec.: Agata Zawiszewska, Recepcja literatury rosyjskiej na łamach „Wiadomości Literackich” (1924–1939). Szczecin 2005. „Rozprawy i Studia”. T. (DCXXXIX) 565. – Agata Zawiszewska, Zachód w oczach liberałów. Literatura niemiecka, francuska i angielska na łamach „Wiadomości Literackich” (1924–1939). Szczecin 2006. „Rozprawy i Studia”. T. (DCCXII) 638

Plik z tekstem

Tekst omawia dwie książki Agaty Zawiszewskiej poświęcone recepcji literatury rosyjskiej oraz literatur zachodnich: niemieckiej, francuskiej i angielskiej – na łamach międzywojennego czasopisma „Wiadomości Literackie” w latach 1924–1939.

Rec.: Zatajony artysta. O Wacławie Borowym. 1890–1950. Wybór szkiców i wspomnień Andrzej Biernacki. Lublin 2005. „Mistrzowie”. T. 3
Rec.: Tadeusz Borowski, Pisma w czterech tomach. Pod redakcją Tadeusza Drewnowskiego, Justyny Szczęsnej, Sławomira Buryły. T. 1–4. Kraków 2003–2005

Plik z tekstem

Recenzja dotyczy zebranych w czterech tomach Pism Tadeusza Borowskiego – więźnia Auschwitz, który w niekwestionowany sposób wpłynął na kształt literatury XX wieku. Jest to długo oczekiwane, należne poecie i prozaikowi, pierwsze krytyczne wydanie jego dzieł, zredagowane przez Tadeusza Drewnowskiego przy współpracy z Justyną Szczęsną i Sławomirem Buryłą.

Rec.: Włodzimierz Bolecki, „Inny świat” Gustawa Herlinga-Grudzińskiego. Kraków (2007). – Katarzyna Malinowska, Topika religijna w opowiadaniach Gustawa Herlinga-Grudzińskiego. Kraków (2006). – Feliks Tomaszewski, Drogi i „stacje wygnania”. Podróże i powroty Gustawa Herlinga-Grudzińskiego. Gdańsk 2006

Plik z tekstem

Przedmiotem recenzji są trzy publikacje dotyczące twórczości Gustawa Herlinga-Grudzińskiego. Książka Włodzimierza Boleckiego jest monografią Innego Świata; praca Katarzyny Malinowskiej omawia topikę religijną w opowiadaniach Herlinga, ujmując ją w kontekście literatury modernistycznej; Feliks Tomaszewski rekonstruuje w swym dziele los Grudzińskiego oraz interpretuje, przez pryzmat wyobraźni topicznej pisarza, wyłaniający się z jego twórczości autoportret.

Rec.: Dariusz Kulesza, Dwie prawdy. Zofia Kossak i Tadeusz Borowski wobec obrazu wojny w polskiej prozie lat 1944–1948. Białystok 2006

Plik z tekstem

Tekst omawia książkę Dariusza Kuleszy poświęconą pisarstwu Zofii Kossak i Tadeusza Borowskiego. Książka ukazuje ich twórczość na tle rozważań o literaturze polskiej lat 1944–1949.

Rec.: Piotr Juszkiewicz, Od rozkoszy historiozofii do „gry w nic”. Polska krytyka artystyczna czasu odwilży. Poznań 2005. Seria „Historia Sztuki”. Nr 29

Plik z tekstem

Tekst omawia książkę Piotra Juszkiewicza poświęconą polskiej krytyce artystycznej okresu odwilży. Juszkiewicz podejmuje próbę weryfikacji istotnych błędów w ocenie tego zjawiska, analizując je z własnej, wewnętrznej perspektywy. Koncentruje się przede wszystkim na problematyce języka krytycznego, granic dyskursu i właściwości tekstów budujących ten dyskurs. Podkreślając kluczową rolę, jaką odegrała odwilż w kształtowaniu późniejszych postaw i strategii krytycznych, wytycza zarazem najważniejsze punkty orientacyjne na mapie całej powojennej krytyki sztuki.

Rec.: Paweł Ćwikła, Boksowanie świata. Wizje ładu społecznego na podstawie twórczości Janusza A. Zajdla. Katowice 2006

Plik z tekstem

Recenzja omawia książkę Pawła Ćwikły, poświęconą wizjom totalitarnych „ładów społecznych” w pisarstwie Janusz A. Zajdla. Badacz podjął w niej próbę socjologicznej interpretacji twórczości autora Limes inferior.

Zbigniew Goliński (25 marca 1925 – 27 października 2008). Wspomnienie

Plik z tekstem

Tekst jest wspomnieniem o znakomitym wydawcy i badaczu literatury oświecenia w Polsce, zwłaszcza twórczości Ignacego Krasickiego, profesorze Zbigniewie Golińskim, wieloletnim dyrektorze Instytutu Badań Literackich PAN w Warszawie.

Wspomnienie o Profesorze Zbigniewie Golińskim

Plik z tekstem

Jest to wspomnienie o działalności prof. Zbigniewa Golińskiego w NSZZ „Solidarność” pracowników warszawskich placówek PAN – także po delegalizacji w stanie wojennym.

Sprawa zarzutów o plagiat postawionych dr. hab. Januszowi Golińskiemu (UMK w Toruniu)
Korzystając ze strony wyrażacie Państwo zgodę na wykorzystywanie przez nas plików cookies. W każdej chwili możecie Państwo zmienić ustawienia cookies a także dowiedzieć się na ich temat więcej. Kliknij tutaj Nie pokazuj więcej tej informacji