Zeszyt 2/2021

Pamiętnik Literacki 2 / 2021

Plik z zawartością zeszytu

Zeszyt dedykowany Profesor Teresie Kostkiewiczowej

Przegląd Bibliograficzny z. 2_2021

Dofinansowano ze środków Ministra Kultury, Dziedzictwa Narodowego i Sportu pochodzących z Funduszu Promocji Kultury, uzyskanych z dopłat ustanowionych w grach objętych monopolem państwa, zgodnie z art. 80 ust. 1 ustawy z dnia 19 listopada 2009 r. o grach hazardowych.

Oświeceni o śmieszności (komizmie) i śmiechu
W perspektywie retorycznej, moralnej, estetycznej

Plik z tekstem

Celem artykułu jest przedstawienie i skomentowanie istotniejszych koncepcji dotyczących śmieszności (komizmu) i śmiechu formułowanych w polskim oświeceniu. W pewnym stopniu zostały też uwzględnione opinie na ten temat wypowiadane wówczas za granicą, a znane i cytowane w Polsce. Przedmiotem uwagi są refleksje odwołujące się głównie do literatury, a dotyczące sposobu rozumienia komizmu, możliwości i potrzeby jego podziału, również poświęcone funkcji śmiechu i akcentujące potrzebę rozumowej kontroli nad nim. Przywołano m.in. wypowiedzi takich autorów, jak Michał Dudziński, Franciszek Bohomolec, Ignacy Krasicki, Adam Kazimierz Czartoryski, Euzebiusz Słowacki, Józef Franciszek Królikowski. Pokazane zostało przesuwanie punktu ciężkości w ujmowaniu tego zjawiska – z płaszczyzny retorycznej i moralnej na estetyczną – także coraz wyraźniejsze włączanie kategorii komizmu do refleksji nad walorami estetycznymi literatury.

„Modnej nagości brzydkie niedostatki”
Performowanie ciała w „Theatrum życia ludzkiego” Piotra Kwiatkowskiego

Plik z tekstem

Artykuł jest próbą interpretacji „Theatrum życia ludzkiego”, XVIII-wiecznego zbioru egzemplów jezuity Piotra Kwiatkowskiego, i reprezentowanej w nim ludzkiej cielesności. Kwiatkowski prezentuje radykalną, steatralizowaną wizję życia jako nieuchronnego dążenia do wiecznego potępienia. Świat przedstawiony nieustannie się przeobraża, ale też jawi się jako pułapka. Choć Kwiatkowski chętnie sięga po obrazowanie przywołujące naturę i jej żywioły, szczególny niepokój budzi w nim raczej kultura. Jako najgroźniejszą pułapkę – więzienie dla duszy – traktuje ludzkie ciało, nagość zaś konsekwentnie kojarzy ze śmiercią. W „Theatrum życia ludzkiego” granica między życiem a śmiercią jest krucha i przenikalna, a człowiek znajduje się w stanie ciągłego zagrożenia – przy czym tutaj niebezpieczeństwo tkwi w tym, co stanowi fundament ziemskiej tożsamości: w jego własnym ciele.

„Mikołaja Doświadczyńskiego przypadki” jako powieść przejścia

Plik z tekstem

Autorka artykułu traktuje dzieło Ignacego Krasickiego „Mikołaja Doświadczyńskiego przypadki” (1776) jako formę pograniczną: z jednej strony – wobec romansu i epopei; z drugiej – wobec powieści nowoczesnej. Pograniczność przejawia się w różnych zawęźleniach fabuły i narracji, a jej najpełniejszym wyrazem są residua mityczne, pozwalające „rzutować” dzieje Mikołaja na matryce zaprojektowane przez Odysa (Telemaka), Robinsona i Don Kichota. Dyskretna mityzacja sprawia, że realizm powieści nie daje się sprowadzić do realizmu formalnego (według Iana Watta), czyli do mimetycznego naśladowania rzeczywistości historycznej, jak zakładał Tomasz Pokrzywniak, lub do formuły biograficznej, jak rzecz ujmowała Teresa Kostkiewiczowa. Można założyć, że czytelnik XVIII-wieczny odbierał mit powieściowy bezpośrednio, jako „prawdę żywą”.

Autorka zaznacza również przesunięcie pola badawczego w odniesieniu do powieści dawnej: wcześniej powieść XVIII-wieczna postrzegana była jako przykład realistycznego awantażu, dzisiaj zwraca się uwagę na szerokie wprowadzenie fikcyjności jako zasady opowiadania (fikcyjności obwarowanej regułami prawdopodobieństwa), która zastąpiła konwencję odnalezionego autentyku (manuskryptu).

Orientalne lektury Krasickiego – przyczynek do badań nad erudycją pisarza

Plik z tekstem

Artykuł poświęcony jest dwóm zbiorom maksym zamieszczonym w „Uwagach” Ignacego Krasickiego – „Przestrogom, które Nabi Effendi synowi swemu zostawił” oraz „Myślom”. Autorka odnajduje źródła, z których Książę Biskup czerpał zapisane w nich sentencje (są to pozycje należące do klasyki literatury orientalnej – „Hayriye” Yusufa Nabiego oraz „Historia i mądrość” Ahikara Asyryjczyka), i przedstawia ich krótką historię oraz ich znaczenie w literaturze europejskiej.

Wolter, Diderot, Marivaux, albo klasycyzm, sentymentalizm, rokoko w teatrze

Plik z tekstem

W bodaj najbardziej znanej książce Teresy Kostkiewiczowej „Klasycyzm, sentymentalizm, rokoko”, dramatopisarstwo stanowi  niewielką część przykładów, które ilustrują  kształtowanie się i jakościowe zmiany funkcjonowania polskiej literatury w dobie oświecenia, spojrzenie teatrologiczne zaś, czyli los przedstawień klasycznych, sentymentalnych bądź rokokowych na scenie nie jest celem badaczki. Dlatego autor artykułu proponuje zwrócić uwagę na trzech dramatopisarzy, których sztuki, z jednej strony, były grane dla polskiej publiczności w teatrze stołecznym i na prowincji, a z drugiej – ich twórcy są do dzisiaj uznawani za  reprezentantów trzech głównych, XVIII-wiecznych prądów literacko-artystycznych. Pozwala to na postawienie kilku nowych akcentów w rozważaniach na temat użyteczności pojęć, które stosujemy, klasyfikując ówczesną twórczość teatralną.

Postać emigranta: dosłownie i powieściowo

Plik z tekstem

Autor analizuje powody pojawienia się we francuszczyźnie słowa „émigré [emigrant]” i zmiany jego zakresu znaczeniowego. Pierwotnie emigrant to uciekinier z Francji ogarniętej rewolucyjną zawieruchą, najczęściej arystokrata. Z czasem leksem ten zaczął oznaczać człowieka zmuszonego opuścić swoją ojczyznę, poddaną przemocy militarnej i politycznej, obrońcę wolności, reprezentującego różne warstwy społeczne. Zmiana ta dokonała się przede wszystkim pod wpływem doświadczeń polskich z końca XVIII wieku – powstania kościuszkowskiego i rozbiorów. Perturbacjom leksykalnym towarzyszyła rewizja nastawienia Francuzów do Polski i Polaków. Przyciągała uwagę nie tylko dziwność ustroju i położenia, ale również poświęcenie, bohaterstwo, wysoka etyka, umiłowanie wolności. Kierunek zmian potwierdza francuska literatura powieściowa tego czasu.

Wielka Dama Oświecenia
Księżna Izabela Czartoryska w blasku teatru, teatralizacji i mediów

Plik z tekstem

Artykuł omawia aktywność teatralną, aktorską i edukacyjną księżnej Izabeli z Flemmingów Czartoryskiej, małżonki Adama Kazimierza Czartoryskiego – oświeceniowego dramaturga i teoretyka. Panegiryk dedykowany jej 19 listopada 1765 podczas uroczystości otwarcia Teatru Narodowego uczynił ją patronką polskiej sceny. W oparciu o źródła przedstawiono w artykule jej aktorski udział w występach scenicznych, obecność na widowni scen krajowych i europejskich, planowanie repertuaru, inspirowanie dramaturgów, kształcenie aktorów Szkoły Kadetów i Teatru Narodowego. Zwrócono uwagę na jej sceniczne emploi. Prześledzono znaczenie jej relacji z publicznością teatralną. W konkluzji: wszystkie formy wczesnych doświadczeń teatralnych Czartoryskiej stały się podstawą do stworzenia przez nią w siedzibie rodowej w Puławach ośrodka narodowej kultury.

„Wszystkie kobiety diabła są warte”?
Niewolnice mody i ofiary mężczyzn w „modnych” komediach Wojciecha Bogusławskiego

Plik z tekstem

Artykuł dotyczy małej serii komedii Wojciecha Bogusławskiego poświęconych zaznaczającym się w ostatnich 20 latach XVIII w. modom obyczajowym. W „Ślubie modnym” (1780) Bogusławski kieruje uwagę na wolne związki, w „Mieszczkach modnych” (1780) zwraca się przeciwko wzbogaconemu mieszczaństwu, w „Spazmach modnych” (1797) natomiast kreśli obraz nowoczesnego małżeństwa-fasady, za którą kryją się obojętność, zdrada i chęć rozwodu. Autorka skupia się na relacjach damsko-męskich, zwłaszcza na problemach męskiej dominacji oraz wzorców kobiecości promowanych w tamtym okresie. Stara się również odpowiedzieć na pytanie, czy i w jaki sposób wykreowane w komediach „żony modne” próbują się uwolnić od krępującej je zależności i samodzielnie decydować o własnym losie. Zwraca też uwagę na rodzący się w oświeceniu feminizm, na pojawianie się perspektywy kobiecej i na kwestię obiektywizmu pisania o kobiecie przez mężczyzn.

Spazmy i wapory w literackich kreacjach polskich pisarzy XVIII i XIX wieku

Plik z tekstem

Rozprawa prezentuje utrwalone w dziełach polskich autorów oświeceniowych, modne wówczas, wydumane choroby dam i kawalerów z towarzystwa, określane mianem spazmów i waporów. Pełne afektacji uzewnętrznianie tych dolegliwości było przejawem ówczesnego stylu życia przedstawicieli wyższych warstw, stanowiło znamienny rys obyczajowy epoki i kultury tego okresu. Autorka przybliża nacechowane żartobliwym, ironicznym lub krytycznym dystansem sposoby nawiązywania w utworach doby stanisławowskiej do modnych przypadłości, spopularyzowanych przez komedię Wojciecha Bogusławskiego „Spazmy modne” (1797). Śledzi żywotność wątku spazmów i waporów w literaturze XIX stulecia, wskazując na kontynuację tradycyjnych ujęć, a także na nowe rozwiązania artystyczne, które świadczą o przekształceniu pierwotnego zjawiska obyczajowego w obiegowy motyw literacki, służący wzmocnieniu zabiegów teatralizacji konkretnych scen i przerysowaniu zachowań bohaterów. Zwraca też uwagę na wykorzystanie spazmów w tekstach epickich w celu uwydatnienia dramatycznych rysów wewnętrznego portretu postaci, ich wizerunku emocjonalnego, psychologicznego i duchowego.

Jana Potockiego kłopoty z pocztą

Plik z tekstem

W latach 1809–1812 Jan Potocki korespondował ze swoją siostrzenicą Marią z Rzewuskich, która w czasie, kiedy zaczynali do siebie pisać, wyszła za Jarosława, syna Józefiny z Mniszchów i Stanisława Szczęsnego Potockiego. Zachowały się tylko listy Jana Potockiego, świetnie napisane, błyskotliwe, przesiąknięte i wiedzą książkową, i życiową mądrością. Autor szkicu skoncentrował się jednak nie na ich walorach stylistyczno-merytorycznych, ale na technicznym sposobie, w jaki je przekazywano.

Ukraińskie drogi były w złym stanie, a carska poczta nie odznaczała się sprawnością – przesyłki przychodziły z dużym opóźnieniem, czasem nie dochodziły w ogóle. Dlatego Potocki i jego epistolarna interlokutorka, pisząc do siebie, nie korzystali z jej usług. Listy przekazywali za pośrednictwem służących, znajomych, Żydów, a także członków najbliższej rodziny. Oboje korespondujący nieustanne informowali się o tym, kogo i kiedy wysyłają z przesyłką. Zwierzali się z kłopotów, związanych z chwilowym brakiem chętnych do jej przewiezienia; etc. I właśnie ten wątek został w korespondencji bardzo rozbudowany, nadając jej dodatkowy walor atrakcyjności.

Pretekst, aktualizacja, parabola
Rozrachunki ze współczesnością i rozważania o problemach uniwersalnych w kostiumie oświeceniowym (w literaturze polskiej lat 1956–1989)

Plik z tekstem

„Parabola” w odniesieniu do literatury XX wieku jest terminem wieloznacznym. Nazywa się tak utwory, których fabuła generuje lub przenosi z tradycji umowny kod, odsyłając do znaczeń ogólniejszych, jak i te, w których „znaczeniem ukrytym »pseudohistorycznego« utworu jest jego aktualne odniesienie” (Anna Nasiłowska). W literaturze polskiej po roku 1956 odwołującej się do epoki oświecenia, paraboliczność w pierwszym rozumieniu jest charakterystyczna dla utworów sięgających do tradycji oświecenia zachodniego. W przypadku niektórych dzieł można mówić o obu znaczeniach. Polemizując z oświeceniowym myśleniem utopijnym jednocześnie nawiązują do jego wschodnioeuropejskich realizacji, zawierają więc również element aktualizacji. Kiedy natomiast fabularną osnowę utworu stanowi wyłącznie polska historia lub literatura, dominują skojarzenia ze współczesnością. Zarówno jednak w utworach, które odnoszą się do historii Polski, jak tych, które przedstawiają raczej mentalny aspekt epoki oświecenia, przeważają barwy ciemne. Autorzy szukający w tamtych czasach punktów odniesienia dla współczesnych problemów, zamiast Wieku Świateł przedstawiali raczej obraz Wieku Mroków – mroków ludzkiej duszy i równie mrocznych wytworów ludzkiego umysłu w wymiarze społecznym i politycznym.

Polonistyka światowa i jej perspektywy

Plik z tekstem

W dyskusji akademickiej często porusza się problem, czy polska nauka jest dość światowa. Zazwyczaj okazuje się, że taka nie jest. Że brak jej światowości. Następnie pyta się o to, jakie otwierają się przed nią perspektywy. Artykuł stanowi próbę odpowiedzi na dużo bardziej szczegółowe zagadnienie: jakie światowe perspektywy otwierają się przed polonistyką, czyli przed dziedziną z jednej strony szczególną, ponieważ chodzi o filologię narodową, z drugiej – dziedziną, która nie stała się dyscypliną w ujęciu tzw. Ustawy 2.0. Autor stara się sproblematyzować pojęcia perspektywy i światowości w odniesieniu do polonistyki, a także rozpatrzyć w tym kontekście sprawę humanistyki protestu, którą omawia na przykładzie manifestacji, jakie miały miejsce w Hongkongu w roku 2019. Ponadto badacz sądzi, że fala podobnych demonstracji, jaka przetoczyła się przez ulice polskich miast już po napisaniu artykułu, nadaje mu nowych znaczeń: bliższych i bardziej aktualnych.

Gatunkowe obrazy świata: sielanka, litania, sonet

Plik z tekstem

W artykule termin „obraz świata” jest rozumiany za tradycją niemiecką jednocześnie jako Weltbild (dosł. ‘obraz świata’) oraz Lebensanschauung (‘pogląd na życie’). Na podstawie dwóch cech: konserwatyzmu formalnego i selektywności, opisywane są analogie między gatunkowym obrazem świata a językowym obrazem świata. Następnie na przykładzie sielanki i litanii, czyli konwencji poetyckich, które wykształciły swoje tradycje malarskie i muzyczne, omówione zostają gatunki, w których obraz świata wykracza ponad poziom językowej wyrażalności. Tekst wieńczą rozważania na temat sonetu jako formy, która obecnie uchodzi za modelowy przykład braku ideowych odniesień, jednakże, zdaniem autora artykułu, w początkowym okresie również ona mogła być wyposażona w swój własny gatunkowy obraz świata.

„Do Ciebie, Panie, pokornie wołamy...” – pieśń barska i jej melodyczne rodzeństwo

Plik z tekstem

W roku 1990 ukazała się monografia łódzkiego muzykologa  Lucjana Cieślaka „U źródeł nurtu narodowego w muzyce polskiej”. Praca ta, będąca zbiorem wierszy politycznych doby stanisławowskiej śpiewanych do konkretnych melodii, nie została przez historyków literatury zauważona. Ponieważ w dziele Cieślaka teksty (130)  i melodie (41) zgrupowano oddzielnie, wskazane było, dla badań literackich, przyłączenie utworów do melodii. Okazało się, że najwięcej utworów, 14, związano z melodią pieśni barskiej „Do Ciebie, Panie, pokornie wołamy…” Spośród nich 7 to autonomiczne kontrafaktury pieśni barskiej, a 7 należy uznać za wersje innych kontrafaktur na tę melodię. 6 wierszy miało autorów, byli nimi, z pojedynczym tekstem: Antoni Hoffman, Antoni Sosenkiewicz, Franciszek Dionizy Kniaźnin, Franciszek Jaksa Makulski, oraz dwukrotnie Ignacy Krasicki, którego „Pieśń na 3 dzień maja” Do Boga (Do Ciebie, Panie, wznosiem nasze prośby…) do czasu publikacji Cieślaka uznawano jedynie za  wiersze. Wszystkie 14 pieśni sklasyfikowano w artykule i wstępnie opisano.

Cudzoziemskie przypadki pewnej „bagatelki”
O polskich przekładach „Le Temple de Gnide” Monteskiusza w XVIII wieku

Plik z tekstem

Przedmiotem artykułu jest funkcjonowanie polskich tłumaczeń „Le Temple de Gnide” jako serii przekładowej ukazanej w perspektywie komparatystycznej. Ten nieco zapomniany poemat prozą Monteskiusza w XVIII stuleciu cieszył się znacznym zainteresowaniem czytelników, wydawców i tłumaczy. W Europie liczba jego wydań i przekładów była większa niż wszystkich innych dzieł autora traktatu „O duchu praw”. Wyniki analizy danych bibliograficznych przekładów „Le Temple de Gnide”, opublikowanych w różnych językach, często tworzących serie przekładowe, wskazują, że jego translacje i retranslacje wpisują się w szersze mechanizmy życia literackiego wieku XVIII i części XIX stulecia. Teksty – zarówno oryginały, jak i przekłady – traktowane były wówczas jako „własność wspólna” tłumaczy, wydawców czy innych pisarzy, którzy poddawali utwory „doskonalącym przeróbkom”, służącym rozmaitym celom estetycznym i merkantylnym. Dotyczyło to również dwóch omawianych XVIII-wiecznych tłumaczeń polskich utworu Monteskiusza. Zestawienie z oryginałem pozwoliło też na wyjaśnienie niektórych wątpliwości dotyczących ich wydawców oraz podstawy przekładu.

O pierwszych przekładach Konstytucji 3 Maja

Plik z tekstem

Przedmiotem artykułu jest analiza dokonanych w roku 1791 przekładów Konstytucji 3 Maja na języki angielski, francuski i niemiecki. Autorka stara się odtworzyć historię tych tłumaczeń: kiedy się ukazały, kto był ich autorem, jakie były okoliczności ich powstania oraz jak szeroki był ich zasięg. Jednocześnie podejmuje analizę celów, jakie przyświecały ich autorom, i sposobów, w jaki starali się je osiągnąć. Wiąże się to z analizą samych tekstów, ich wierności oryginałowi, ale także pewnej polityki translatorskiej, jaką posługiwali się tłumacze, ich stosunku do oryginału, umiejętności oddania w obcym języku treści zwartych w wersji polskiej, a także pewnych prób dostosowania dyskursu do języka politycznego odbiorców przekładu.

 

Kim była Sandomierzanka?
Nowe fakty w sprawie sporu o „Podolankę wychowaną w stanie natury” Michała Dymitra Krajewskiego

Plik z tekstem

Artykuł poświęcono „Listowi Sandomierzanki do Podolanki w stanie natury wychowanej” (1784), tekstowi krytycznemu współtworzącemu jedną z najważniejszych polemik literackich polskiego oświecenia. Recenzja powieści Michała Dymitra Krajewskiego – o spornym autorstwie – podejmowała takie wątki, jak definicja stanu natury czy ocena gatunku powieści i dorobku literackiego epoki. Dzięki odkryciu dokonanemu w Dziale Rękopisów Biblioteki Uniwersytetu Wileńskiego udało się wskazać nowy argument na rzecz przysądzenia „Listu Sandomierzanki” Filipowi Neriuszowi Golańskiemu. W artykule poddano analizie dotychczasowe tezy dotyczące autorstwa tekstu i przedstawiono argumentację umożliwiającą rozstrzygnięcie tego problemu. Następnie przeanalizowano kluczowy w odnalezionym dokumencie wątek porównania twórczości Ignacego Krasickiego i Adama Naruszewicza, wreszcie zaś zestawiono tezy Sandomierzanki z dotychczas znanymi pracami Golańskiego.

Literacki wizerunek Barbary z Bielińskich Kossowskiej

Plik z tekstem

W artykule podjęto próbę ukazania literackiego wizerunku Barbary z Bielińskich  Kossowskiej, słynnej z urody damy czasów stanisławowskich. „Bohaterka” studium przywoływana była głównie jako adresatka wiersza „Do Kossowskiej w tańcu”, interesującego badaczy przede wszystkim ze względu na atrybucję autorską. Ponadto pojawiała się w poezji za sprawą jej męża, Rocha Kossowskiego, sprawującego znaczący urząd podskarbiego wielkiego koronnego. Autorka artykułu ukazuje różne wcielenia Barbary Kossowskiej, ukształtowane przez panegirystów i pamflecistów.

Giovanni Maver (1891–1970)
Włoski promotor polskiej nauki i literatury

Plik z tekstem

Giovanni Maver, najwybitniejszy włoski polonista, to postać bardzo zasłużona dla rozwoju relacji naukowych i kulturalnych Polski z Włochami w XX wieku. Jest on znany przede wszystkim jako autor licznych opracowań, wykładowca, kierownik katedry języka i literatury polskiej na Uniwersytecie Rzymskim, a także współpracownik polskich instytucji naukowych i kulturalnych we Włoszech i w Polsce. Tej jego działalności dotyczy niniejszy artykuł. Największą zasługę w pozyskaniu Mavera dla kultury i nauki polskiej miał jego długoletni przyjaciel, wybitny historyk literatury Roman Pollak. W artykule jest więc także mowa o ich osobistych kontaktach i współpracy, o więzi trwającej aż do końca życia.

Badacz w archiwum i archiwum badacza
Paradoks archiwalny

Plik z tekstem

Termin „archiwum” w dyskursach naukowych ostatnich lat odrywa się od swojego podstawowego znaczenia (miejsce gromadzenia, segregowania, selekcjonowania, katalogowania zbiorów w określonej polityczno-społecznej i kulturowej przestrzeni) i pełni funkcje atrakcyjnej pojęciowo metafory: figury dyskursu politycznego, instytucji władzy czy pamięci. Tym przemianom (zwrot archiwalny) towarzyszą kolejne, wywołane wtargnięciem świata cyfrowego w przestrzeń archiwum (digitalizacja) między badacza a źródło. Przemiany te każą nie tylko redefiniować pojęcia, takie jak np. przekaz tekstu, jako podstawy badań edytora i historyka, ale też pytać o rolę ich materialności (materialny przekaz – wirtualny przekaz); o to, czy repozytoria cyfrowe mogą zastąpić tradycyjnie rozumiane archiwa, i jakie oddziaływanie na badacza i efekty jego pracy ma zastąpienie klasycznego kontaktu ze źródłem przez medium cyfrowe (przyspieszenie, fragmentaryzacja), jak zmieniają myślenie o przedmiocie badań i wpływają na wszechstronną ocenę badanego materiału, a w konsekwencji szerszych zjawisk i procesów kulturowych, także literackich. Oddzielny problem stanowi to, w jakim stopniu oparcie się przez badaczy na przekazach drukowanych wpływa na widzenie zjawisk literackich i tworzenie kanonów.

Korzystając ze strony wyrażacie Państwo zgodę na wykorzystywanie przez nas plików cookies. W każdej chwili możecie Państwo zmienić ustawienia cookies a także dowiedzieć się na ich temat więcej. Kliknij tutaj Nie pokazuj więcej tej informacji