„Pierścień Wielkiej-Damy” Cypriana Norwida jako dramat interfiguralny

Pierścień Wielkiej-Damy Cypriana Norwida stanowi w bogatej, aczkolwiek chyba wciąż niedoczytanej jego twórczości dramatycznej swoisty wyjątek. Pozwala bowiem omówić oryginalne cechy tej dramaturgii, wciąż dość niefortunnie uznawane za drugorzędne. Celem niniejszego studium jest przedstawienie Norwida – poprzez „soczewkowy” przykład właśnie Pierścienia Wielkiej-Damy – jako dramaturga „wielointerfiguralnego”, tzn. wykorzystującego w swoim tekście i poprzez swój tekst odniesienia do oryginalnych figur polsko-romantycznego komedio- i dramatopisarstwa, do dramaturgii mieszczańskiej okresu pozytywizmu warszawskiego, a także – w nie mniejszym stopniu – do francuskiej z ducha comédie seriéuse. Największy nacisk interpretacyjny autor niniejszego tekstu kładzie w tym wypadku na nawiązania Norwida do polskiego romantyzmu (zwłaszcza do wydań Dziadów części I Mickiewicza oraz Fantazego Słowackiego po 1860 roku), te bowiem dotychczas nie zostały dostatecznie wyeksponowane. Pojęcie interfiguralności rozumie się tutaj jako szczególny typ intertekstualności – w duchu wybitnej w tym obszarze badań teorii Wolfganga G. Müllera.

Twórczość literacka Władysława Bogusławskiego – „kwestia podrzędna”?

Artykuł omawia twórczość literacką Władysława Bogusławskiego (1838–1909), wybitnego krytyka (teoretyka) teatru i zasłużonego krytyka literackiego. Był on też autorem tekstów prozatorskich, powstałych głównie w latach osiemdziesiątych XIX wieku. Najciekawsze z nich, sześć opowiadań i nowel oraz jeden obrazek dramatyczny, reprezentują dyskurs kobiecy (feministyczny), ukazując relacje płci wnikliwie i niestereotypowo: w kontekście psychologiczno-obyczajowym, społecznym, antropologicznym, historyczno-kulturowym i filozoficznym, a także w ambiwalentnym ujęciu pro- i antyemancypacyjnym. Równie interesujące i cenne dokumentarnie są dwie autobiograficzne reminiscencje, odwołujące się do pobytu pisarza na zesłaniu na Syberii. Wreszcie dwa drobiazgi nowelistyczne to parabole o przesłaniu filozoficzno-etycznym. Zróżnicowaną tematycznie i formalnie prozę pisarza cechują niebanalne rozwiązania kompozycyjne oraz erudycja estetyczna (m.in. nawiązania do muzyki i malarstwa).

„Kopciuszek” Józefa Ignacego Kraszewskiego – najbardziej warszawska powieść przed „Lalką”

Artykuł dotyczy powieści Józefa Ignacego Kraszewskiego Kopciuszek (1862), opartej pretekstowo na wątku baśniowym, choć realizującej wzorzec realistycznej powieści o wielkim mieście. Monografizm, fizjologizm oraz motywy sensacyjne wiążą ją z dokonaniami pisarzy zachodnich, takich jak Victor Hugo, Alexandre Dumas, Honoré de Balzac czy Charles Dickens; starannym odtworzeniem topografii i antropologii przestrzeni Warszawy połowy XIX wieku zapowiada ona Lalkę Bolesława Prusa. W Kopciuszku, pisanym w przeddzień powstania styczniowego, Kraszewski zobrazował Warszawę „kipiącą życiem”, szybko wkraczającą w nowoczesność; Prus pokazał w swej powieści Warszawę zniewoloną zaostrzonym nadzorem policyjnym rosyjskiego okupanta, jakby „zahipnotyzowaną”, szybko wytracającą dobre tempo dokonujących się w niej  już wcześniej przemian cywilizacyjnych.

Choć Kopciuszek z pewnością nie dorównuje arcydzielnej Lalce, może być postrzegany jako przyczynek do jej genezy i ciekawe ogniwo ciągu rozwojowego XIX-wiecznej  powieści polskiej.

Wizerunek kobiety w amerykańskiej korespondencji Henryka Sienkiewicza

W artykule przestawione są Sienkiewiczowskie wyobrażenia na temat kobiet zawarte w jego Listach z podróży do Ameryki. Badane są wypowiedzi Litwosa odnoszące się do realnych i postulowanych zachowań kobiet, przypisanych im ról społecznych oraz cech konstytuujących kobiecość jako kategorię społeczno-kulturową. Szerszym kontekstem owych publicystycznych obserwacji stają się współczesne autorowi dyskursy dotyczące różnic między płciami i kwestii emancypacyjnych.

Dlaczego „Janusz Korczak”?
Rodowód pseudonimu, tradycja rodzinna

Artykuł przedstawia związki – osobiste i rodzinne – Janusza Korczaka z postacią i twórczością Józefa Ignacego Kraszewskiego. Punktem wyjścia jest tu wybór pseudonimu,  zaczerpniętego z tytułu jednej z powieści Kraszewskiego: Historia o Janaszu Korczaku i pięknej miecznikównie. Wbrew obiegowej opinii nie był to wybór przypadkowy. Wyrażał więź, jaka łączyła przyszłego pisarza z Kraszewskim. Miała w tym udział ideologia żydowskiego ruchu integracyjnego, której rzecznikami byli ojciec i stryj (Józef i Jakub Goldszmitowie, publicyści „Izraelity”), popierał ten ruch także Kraszewski. Do miejsc wspólnych w twórczości Kraszewskiego i Korczaka należała obrona podmiotowego charakteru emancypacji obejmującej lud, Żydów, dzieci.

Pod ciężarem oświecenia
Stanisława Brzozowskiego XVIII-wieczne biografie i diagnozy w powieści „Sam wśród ludzi”

Przedmiotem artykułu są odwołania do XVIII wieku w powieści Sam wśród ludzi Stanisława Brzozowskiego. Eksponentami osiemnastowieczności są tu przede wszystkim postaci kasztelana Marcina Ogieńskiego i księdza Klemensa Rotuły, w różny sposób zmagających się – w obliczu zmian społeczno-politycznych, jakie nastały wraz ze schyłkiem „wieku świateł” – z klęską własnych ideałów. Celem wywodu jest ukazanie funkcjonalności tych odwołań, a także umieszczenie ich na tle ogólnych założeń twórczych i światopoglądowych Brzozowskiego. W refleksji Brzozowskiego powroty ku wiekowi XVIII są okazją do zadawania pytań o korzenie współczesności i o źródła współczesnych mu postaw (tych negatywnych); współtworzą również – co staram się udowodnić – proponowane przezeń kulturowe diagnozy i projekty, a także wspierają koncepcje etyczne.

Kim jest „rudobrody rzeźbiarz”?
Raz jeszcze o noweli „Ad leones!”

Artykuł porusza problematykę malarstwa weneckiego w utworach Cypriana Norwida, takich jak: Menego, Salon Paryski 1881 oraz nowela „Ad leones!” Szczególnie istotne dla genezy drugiego z wymienionych utworów są w opinii autorki wypowiedzi Theophile’a Gautiera, zwłaszcza te odnoszące się do problemu malarstwa weneckiego i XIX-wiecznych kontynuatorów tej tradycji.

Towarzysząca autorce podczas powstawania artykułu lektura książki Phillippe’a Beauassanta Przejścia. Z renesansu do baroku pozwoliła spojrzeć na utrwalony w tradycji badawczej consensus, iż o przymiotach głównego bohatera noweli „Ad leones!” – rudobrodego rzeźbiarza, najdobitniej zaświadcza towarzysząca mu charcica. Zwieńczeniem tego typu lektur jest, zdaniem autorki, wyrażona przez Dariusza Pniewskiego opinia, że „rzeźbiarz kilkakrotnie został nazwany rudobrodym, i, co równie ważne, a może nawet istotniejsze – towarzyszy mu pies, chart”. Z tego powodu ustalenia badacza poświęcone stosunkowi Norwida do weneckiego koloryzmu, choć cenne, okazują się niewystarczające. Autorka stara się odwrócić tendencję pojawiającą się w badaniach nad „Ad leones!”, próbując dociec możliwej genezy kreacji postaci rudobrodego rzeźbiarza.

Dzięki temu kontekst weneckiego malarstwa zostaje w noweli rozszerzony o możliwą inspirację ikonograficzną, a także o problematykę manieryzmu (w jego historycznym ujęciu) jako nurtu schyłku renesansu, antycypującego – zdaniem Norwida – tendencje istniejące w sztuce jemu współczesnej. Utwór „Ad leones!”, napisany u kresu twórczości poety, zyskuje zatem podwójną, symboliczną ramę odniesienia – refleksja Norwida nad statusem artysty, jego predyspozycjami oraz postawą moralną staje się jednocześnie spojrzeniem o charakterze ogarniającym nie tylko XIX wiek, ale też kraniec renesansu

Artykuł Theodora Westrina o oblężeniu Jasnej Góry przez wojska Karola X Gustawa w 1655 roku, opublikowany w Szwecji w 1904 roku
Wstęp, opracowanie, przekład Filip Mazurkiewicz

Rozprawa Teodora Westrina opublikowana została w 1904 roku i jest zapewne odpowiedzią na rosnącą międzynarodową sławę Henryka Sienkiewicza, zwieńczoną Literacką Nagrodą Nobla przyznaną pisarzowi w 1905 roku. Westrin daje przegląd szwedzkich źródeł historycznych dotyczącymi oblężenia klasztoru na Jasnej Górze, a następnie porównuje je z polskimi przekazami na ten sam temat, w tym przede wszystkim z Nową Gigantomachią księdza Augustyna Kordeckiego. W rozprawie czytelnik znajdzie więc bohaterów dobrze znanych z kart Sienkiewiczowskiego Potopu: poza Kordeckim także generała Burcharda Müllera, hrabiego Jana Weyharda Wrzeszczowicza, marszałka Arvida Wittenberga, wreszcie królów – polskiego i szwedzkiego. Jeden z głównych mitów polskiej historii ulega tu odbrązowieniu, wiele zaś elementów relacji poświęconych oblężeniu, do których jesteśmy przyzwyczajeni i które uważamy za wiarygodne, okazuje się półprawdami bądź nieprawdami.

Emancypacyjny projekt Malwiny Meyersonowej
Wokół recepcji dwóch powieści

Artykuł omawia osobę i spuściznę literacką Malwiny Meyersonowej, pierwszej lubelskiej pisarki żydowskiego pochodzenia tworzącej po polsku. To postać ze wszech miar zasługująca na uwagę. Należąca do intelektualnej elity XIX-wiecznego Lublina kobieta, matka poetki Franciszki Arnsztajnowej i filozofa Emila Meyersona, jest autorką dwóch powieści, w których poruszała problemy współczesnego życia ludności żydowskiej. Można postawić tezę, że w tym zakresie była prekursorką powieści Elizy Orzeszkowej o tej samej tematyce. Źródeł twórczości Meyersonowej, związanej z ideą asymilacji i emancypacji i dążeniem Żydów do wyjścia z wielowiekowej izolacji, można szukać w oświeceniowym ruchu Haskali. Meyersonowa była także tłumaczką, zachowały się jej dwa przekłady z literatury niemieckiej. Dokonania artystyczne pisarki dopełniała działalność patriotyczna i społeczna, a także wieloletnia praca na rzecz szerzenia oświaty wśród społeczności żydowskiej.

Julian Gaudenty Kaliszewski w świetle nowych źródeł

Artykuł stanowi dopełnienie życiorysowo-genealogiczne biografii i działalności Juliana Gaudentego Kaliszewskiego – warszawskiego publicysty, autora kontrowersyjnych tekstów paraliterackich, aktywnego w dwudziestoleciu 1868–1888. Odnalezione akty, zwłaszcza urodzenia i zgonu pisarza, małżeństwa jego rodziców oraz ich zgonów, metryki zgonów rodzeństwa, adresy zamieszkania, a także drobne korekty kluczowych publikacji Dobrosławy Świerczyńskiej pozwalają na uzupełnienie luk w biogramie autora Pamiętników sceptyka i wyprowadzenie kilku nowych wniosków.

Słowacki rękopiśmienny
Rec.: Marek Troszyński, Alchemia rękopisu. „Samuel Zborowski” Juliusza Słowackiego. Warszawa 2017. „Filologia XXI”

Recenzja zawiera rozbiór nowatorskiej pracy Marka Troszyńskiego Alchemia rękopisu. „Samuel Zborowski” Juliusza Słowackiego (Warszawa 2017), na którą składa się edycja dokumentacyjna rękopisu dramatu Słowackiego oraz refleksja tekstologiczna, związana m.in. z tradycjami wydawniczymi mistycznego Dzieła poety, jego poetyką i zwyczajami pisarskimi. Autorka recenzji przybliża zaproponowane przez Troszyńskiego zasady wydania manuskryptu Samuela Zborowskiego, w wielu punktach różniącego się od tekstu znanego z dotychczasowych edycji, i najważniejsze walory publikacji na tle obserwowanego obecnie „powrotu do źródeł” literatury romantyzmu, zwłaszcza zainteresowania brulionami, oraz w kontekście tendencji rozwojowych współczesnego edytorstwa. Podejmuje też próbę oceny przyjętych rozwiązań edytorskich, pomysłowych i odważnych, z perspektywy odbiorcy o zróżnicowanych kompetencjach.

Odzyskany głos w dyskusji nad romantyzmem polskim
Rec.: Wołodymyr Hnatiuk, Ukrajinśko-polśka prawobereżna romantyczna literatura. Wybrani praci. Hołownyj redaktor i uporiadnyk Rostysław Radyszewśkyj. Kyjiw 2009. „Kyjiwśki Połonistyczni Studiji”. Tom 1

Recenzja omawia tom wybranych prac Wołodymyra Hnatiuka – ukraińskiego polonisty i komparatysty okresu międzywojennego. Opierając się na źródłach archiwalnych i analizach tekstów romantyków-ukrainofilów badacz ten formułuje własną koncepcję spuścizny literackiej „szkoły ukraińskiej” w romantyzmie polskim jako romantycznej literatury polsko-ukraińskiej. Rozpatruje on rozwój i upadek XIX-wiecznego ruchu ukrainofilskiego, podkreślając  pewne analogie z ruchem prowansalskim. Omawiana publikacja zawiera trudno dostępne artykuły oraz rozprawę habilitacyjną Hnatiuka, w której została rozwinięta wspomniana koncepcja.

Pierwsza panorama. Badania nad romantyzmem w Instytucie Badań Literackich PAN (1948–1989)
Rec.: Marek Kwapiszewski, Od marksizmu dogmatycznego do humanistyki rozumiejącej. Badania nad romantyzmem w IBL PAN w latach 1948–1989. Warszawa 2016

Recenzja omawia książkę Marka Kwapiszewskiego (1946–2017) Od marksizmu dogmatycznego do humanistyki rozumiejącej. Badania nad romantyzmem w IBL PAN w latach 1948–1989 (Warszawa 2016). Książka ta została poświęcona studiom nad literaturą polskiego i europejskiego romantyzmu, prowadzonym w okresie PRL-u w czołowym ośrodku badawczym, jakim był w latach 1946–1989 Instytut Badań Literackich Polskiej Akademii Nauk.

Marksizm w badaniach literackich. Wersja 2.0
Rec.: Ekonomiczne teorie literatury. Pod redakcją Michała Kłosińskiego i Pawła Tomczoka. Katowice 2017. „Ekonomia Literatury”. [T.] 1. – Ekonomie w literaturze i kulturze. Pod redakcją Borysa Cymbrowskiego i Pawła Tomczoka. Katowice 2017. „Ekonomia Literatury”. [T.] 2. – Literackie ekonomie. Pod redakcją Pawła Wolskiego i Pawła Tomczoka. Katowice 2017. „Ekonomia Literatury”. [T.] 3. – Ekonomia w badaniach literackich. Zagadnienia teoretyczne. Pod redakcją Łukasza Milenkowicza i Pawła Tomczoka. Katowice 2017. „Ekonomia Literatury”. [T.] 4. – Paweł Tomczok, Literacki kapitalizm. Obrazy abstrakcji ekonomicznych w literaturze polskiej drugiej połowy XIX wieku. Katowice 2018. „Prace Naukowe Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach”. Nr 3694

W tekście omówione zostały prace z serii Ekonomia literatury, wydane w 2017 roku przez Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, a także monografia Pawła Tomczoka Literacki kapitalizm. Obrazy abstrakcji ekonomicznych w literaturze polskiej XIX wieku, opublikowana nakładem tego wydawnictwa w 2018 roku. Autorka przygląda się ich miejscu na mapie nowszych propozycji interpretacyjnych i metodologicznych oraz podejmuje próbę zdefiniowania ich roli w „odzyskiwaniu” marksizmu jako płodnego i twórczego kierunku w polskich badaniach literatury, kultury i społeczeństwa

Studia o męskości. W poszukiwaniu nowych paradygmatów badawczych
Rec.: Masculinities and Literary Studies. Intersections and New Directions. Edited by Joseph M. Armengol, Marta Bosch-Vilarrubias, Àngels Carabí and Teresa Requena-Pelegrí. New York 2017. „Routledge Advances in Feminist Studies and Intersectionality”. [T.] 22

Autor recenzji omawia książkę Masculinities and Literary Studies. Intersections and New Directions, poświęconą związkom między krytycznymi studiami nad mężczyznami i męskością a literaturoznawstwem. Rekonstruuje pozycję „badań męskościowych” na przecięciu nauk społecznych i humanistycznych. Na podstawie najbardziej aktualnych publikacji zwraca uwagę na zjawiska kryzysowe w ich obrębie, a także na możliwości rozwoju. Omawiany tom wpisuje się w pejzaż teoretyczny i wskazuje nowe obszary dociekań w ramach literaturoznawstwa i badań męskości.

Tadeusz Żabski (2 stycznia 1936 – 29 września 2017)

Tekst jest wspomnieniem poświęconym Profesorowi Tadeuszowi Żabskiemu, wybitnemu uczonemu i dydaktykowi. Jego dokonania i zasługi są nieocenione. Slawista, sienkiewiczolog, prusolog, inicjator badań nad literaturą i kulturą popularną. Redaktor słowników, leksykonów i serii wydawniczych. Autor odkrywczych i wielokrotnie cytowanych opracowań literatury pozytywizmu. Uczestnik prac nad edycjami krytycznymi wielu pisarzy. Członek Komitetu Nauk o Literaturze PAN, członek Centralnej Komisji ds. Stopni i Tytułów, prezes Towarzystwa Przyjaciół Polonistyki Wrocławskiej. Odznaczony Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski i Złotym Krzyżem Zasługi, a także medalem Fundacji Sienkiewiczowskiej, jak również wieloma nagrodami ministerialnymi i rektorskimi. Mistrz wielu pokoleń badaczy. Przyjaciel. Dobry Człowiek.

Danuta Dąbrowska (11 marca 1952 – 16 sierpnia 2018)

Wspomnienie poświęcone jest Profesor Danucie Halinie Dąbrowskiej – historyczce literatury, krytyczce literackiej, wykładowczyni akademickiej – która przez całość zawodowej drogi związana była z Uniwersytetem Szczecińskim. Na jej dorobek składa się wiele prac naukowych z zakresu kultury literackiej polskiego romantyzmu, a zwłaszcza jego XX i XXI-wiecznych kontynuacji.

Korzystając ze strony wyrażacie Państwo zgodę na wykorzystywanie przez nas plików cookies. W każdej chwili możecie Państwo zmienić ustawienia cookies a także dowiedzieć się na ich temat więcej. Kliknij tutaj Nie pokazuj więcej tej informacji