„Pierścień Wielkiej-Damy” Cypriana Norwida jako dramat interfiguralny

Plik z tekstem

Pierścień Wielkiej-Damy Cypriana Norwida stanowi w bogatej, aczkolwiek chyba wciąż niedoczytanej jego twórczości dramatycznej swoisty wyjątek. Pozwala bowiem omówić oryginalne cechy tej dramaturgii, wciąż dość niefortunnie uznawane za drugorzędne. Celem niniejszego studium jest przedstawienie Norwida – poprzez „soczewkowy” przykład właśnie Pierścienia Wielkiej-Damy – jako dramaturga „wielointerfiguralnego”, tzn. wykorzystującego w swoim tekście i poprzez swój tekst odniesienia do oryginalnych figur polsko-romantycznego komedio- i dramatopisarstwa, do dramaturgii mieszczańskiej okresu pozytywizmu warszawskiego, a także – w nie mniejszym stopniu – do francuskiej z ducha comédie seriéuse. Największy nacisk interpretacyjny autor niniejszego tekstu kładzie w tym wypadku na nawiązania Norwida do polskiego romantyzmu (zwłaszcza do wydań Dziadów części I Mickiewicza oraz Fantazego Słowackiego po 1860 roku), te bowiem dotychczas nie zostały dostatecznie wyeksponowane. Pojęcie interfiguralności rozumie się tutaj jako szczególny typ intertekstualności – w duchu wybitnej w tym obszarze badań teorii Wolfganga G. Müllera.

Twórczość literacka Władysława Bogusławskiego – „kwestia podrzędna”?

Plik z tekstem

Artykuł omawia twórczość literacką Władysława Bogusławskiego (1838–1909), wybitnego krytyka (teoretyka) teatru i zasłużonego krytyka literackiego. Był on też autorem tekstów prozatorskich, powstałych głównie w latach osiemdziesiątych XIX wieku. Najciekawsze z nich, sześć opowiadań i nowel oraz jeden obrazek dramatyczny, reprezentują dyskurs kobiecy (feministyczny), ukazując relacje płci wnikliwie i niestereotypowo: w kontekście psychologiczno-obyczajowym, społecznym, antropologicznym, historyczno-kulturowym i filozoficznym, a także w ambiwalentnym ujęciu pro- i antyemancypacyjnym. Równie interesujące i cenne dokumentarnie są dwie autobiograficzne reminiscencje, odwołujące się do pobytu pisarza na zesłaniu na Syberii. Wreszcie dwa drobiazgi nowelistyczne to parabole o przesłaniu filozoficzno-etycznym. Zróżnicowaną tematycznie i formalnie prozę pisarza cechują niebanalne rozwiązania kompozycyjne oraz erudycja estetyczna (m.in. nawiązania do muzyki i malarstwa).

„Kopciuszek” Józefa Ignacego Kraszewskiego – najbardziej warszawska powieść przed „Lalką”

Plik z tekstem

Artykuł dotyczy powieści Józefa Ignacego Kraszewskiego Kopciuszek (1862), opartej pretekstowo na wątku baśniowym, choć realizującej wzorzec realistycznej powieści o wielkim mieście. Monografizm, fizjologizm oraz motywy sensacyjne wiążą ją z dokonaniami pisarzy zachodnich, takich jak Victor Hugo, Alexandre Dumas, Honoré de Balzac czy Charles Dickens; starannym odtworzeniem topografii i antropologii przestrzeni Warszawy połowy XIX wieku zapowiada ona Lalkę Bolesława Prusa. W Kopciuszku, pisanym w przeddzień powstania styczniowego, Kraszewski zobrazował Warszawę „kipiącą życiem”, szybko wkraczającą w nowoczesność; Prus pokazał w swej powieści Warszawę zniewoloną zaostrzonym nadzorem policyjnym rosyjskiego okupanta, jakby „zahipnotyzowaną”, szybko wytracającą dobre tempo dokonujących się w niej  już wcześniej przemian cywilizacyjnych.

Choć Kopciuszek z pewnością nie dorównuje arcydzielnej Lalce, może być postrzegany jako przyczynek do jej genezy i ciekawe ogniwo ciągu rozwojowego XIX-wiecznej  powieści polskiej.

Wizerunek kobiety w amerykańskiej korespondencji Henryka Sienkiewicza

Plik z tekstem

W artykule przestawione są Sienkiewiczowskie wyobrażenia na temat kobiet zawarte w jego Listach z podróży do Ameryki. Badane są wypowiedzi Litwosa odnoszące się do realnych i postulowanych zachowań kobiet, przypisanych im ról społecznych oraz cech konstytuujących kobiecość jako kategorię społeczno-kulturową. Szerszym kontekstem owych publicystycznych obserwacji stają się współczesne autorowi dyskursy dotyczące różnic między płciami i kwestii emancypacyjnych.

Dlaczego „Janusz Korczak”?
Rodowód pseudonimu, tradycja rodzinna

Plik z tekstem

Artykuł przedstawia związki – osobiste i rodzinne – Janusza Korczaka z postacią i twórczością Józefa Ignacego Kraszewskiego. Punktem wyjścia jest tu wybór pseudonimu,  zaczerpniętego z tytułu jednej z powieści Kraszewskiego: Historia o Janaszu Korczaku i pięknej miecznikównie. Wbrew obiegowej opinii nie był to wybór przypadkowy. Wyrażał więź, jaka łączyła przyszłego pisarza z Kraszewskim. Miała w tym udział ideologia żydowskiego ruchu integracyjnego, której rzecznikami byli ojciec i stryj (Józef i Jakub Goldszmitowie, publicyści „Izraelity”), popierał ten ruch także Kraszewski. Do miejsc wspólnych w twórczości Kraszewskiego i Korczaka należała obrona podmiotowego charakteru emancypacji obejmującej lud, Żydów, dzieci.

Pod ciężarem oświecenia
Stanisława Brzozowskiego XVIII-wieczne biografie i diagnozy w powieści „Sam wśród ludzi”

Plik z tekstem

Przedmiotem artykułu są odwołania do XVIII wieku w powieści Sam wśród ludzi Stanisława Brzozowskiego. Eksponentami osiemnastowieczności są tu przede wszystkim postaci kasztelana Marcina Ogieńskiego i księdza Klemensa Rotuły, w różny sposób zmagających się – w obliczu zmian społeczno-politycznych, jakie nastały wraz ze schyłkiem „wieku świateł” – z klęską własnych ideałów. Celem wywodu jest ukazanie funkcjonalności tych odwołań, a także umieszczenie ich na tle ogólnych założeń twórczych i światopoglądowych Brzozowskiego. W refleksji Brzozowskiego powroty ku wiekowi XVIII są okazją do zadawania pytań o korzenie współczesności i o źródła współczesnych mu postaw (tych negatywnych); współtworzą również – co staram się udowodnić – proponowane przezeń kulturowe diagnozy i projekty, a także wspierają koncepcje etyczne.

Kim jest „rudobrody rzeźbiarz”?
Raz jeszcze o noweli „Ad leones!”

Plik z tekstem

Artykuł porusza problematykę malarstwa weneckiego w utworach Cypriana Norwida, takich jak: Menego, Salon Paryski 1881 oraz nowela „Ad leones!” Szczególnie istotne dla genezy drugiego z wymienionych utworów są w opinii autorki wypowiedzi Theophile’a Gautiera, zwłaszcza te odnoszące się do problemu malarstwa weneckiego i XIX-wiecznych kontynuatorów tej tradycji.

Towarzysząca autorce podczas powstawania artykułu lektura książki Phillippe’a Beauassanta Przejścia. Z renesansu do baroku pozwoliła spojrzeć na utrwalony w tradycji badawczej consensus, iż o przymiotach głównego bohatera noweli „Ad leones!” – rudobrodego rzeźbiarza, najdobitniej zaświadcza towarzysząca mu charcica. Zwieńczeniem tego typu lektur jest, zdaniem autorki, wyrażona przez Dariusza Pniewskiego opinia, że „rzeźbiarz kilkakrotnie został nazwany rudobrodym, i, co równie ważne, a może nawet istotniejsze – towarzyszy mu pies, chart”. Z tego powodu ustalenia badacza poświęcone stosunkowi Norwida do weneckiego koloryzmu, choć cenne, okazują się niewystarczające. Autorka stara się odwrócić tendencję pojawiającą się w badaniach nad „Ad leones!”, próbując dociec możliwej genezy kreacji postaci rudobrodego rzeźbiarza.

Dzięki temu kontekst weneckiego malarstwa zostaje w noweli rozszerzony o możliwą inspirację ikonograficzną, a także o problematykę manieryzmu (w jego historycznym ujęciu) jako nurtu schyłku renesansu, antycypującego – zdaniem Norwida – tendencje istniejące w sztuce jemu współczesnej. Utwór „Ad leones!”, napisany u kresu twórczości poety, zyskuje zatem podwójną, symboliczną ramę odniesienia – refleksja Norwida nad statusem artysty, jego predyspozycjami oraz postawą moralną staje się jednocześnie spojrzeniem o charakterze ogarniającym nie tylko XIX wiek, ale też kraniec renesansu

Artykuł Theodora Westrina o oblężeniu Jasnej Góry przez wojska Karola X Gustawa w 1655 roku, opublikowany w Szwecji w 1904 roku
Wstęp, opracowanie, przekład Filip Mazurkiewicz

Plik z tekstem

Rozprawa Teodora Westrina opublikowana została w 1904 roku i jest zapewne odpowiedzią na rosnącą międzynarodową sławę Henryka Sienkiewicza, zwieńczoną Literacką Nagrodą Nobla przyznaną pisarzowi w 1905 roku. Westrin daje przegląd szwedzkich źródeł historycznych dotyczącymi oblężenia klasztoru na Jasnej Górze, a następnie porównuje je z polskimi przekazami na ten sam temat, w tym przede wszystkim z Nową Gigantomachią księdza Augustyna Kordeckiego. W rozprawie czytelnik znajdzie więc bohaterów dobrze znanych z kart Sienkiewiczowskiego Potopu: poza Kordeckim także generała Burcharda Müllera, hrabiego Jana Weyharda Wrzeszczowicza, marszałka Arvida Wittenberga, wreszcie królów – polskiego i szwedzkiego. Jeden z głównych mitów polskiej historii ulega tu odbrązowieniu, wiele zaś elementów relacji poświęconych oblężeniu, do których jesteśmy przyzwyczajeni i które uważamy za wiarygodne, okazuje się półprawdami bądź nieprawdami.

Emancypacyjny projekt Malwiny Meyersonowej
Wokół recepcji dwóch powieści

Plik z tekstem

Artykuł omawia osobę i spuściznę literacką Malwiny Meyersonowej, pierwszej lubelskiej pisarki żydowskiego pochodzenia tworzącej po polsku. To postać ze wszech miar zasługująca na uwagę. Należąca do intelektualnej elity XIX-wiecznego Lublina kobieta, matka poetki Franciszki Arnsztajnowej i filozofa Emila Meyersona, jest autorką dwóch powieści, w których poruszała problemy współczesnego życia ludności żydowskiej. Można postawić tezę, że w tym zakresie była prekursorką powieści Elizy Orzeszkowej o tej samej tematyce. Źródeł twórczości Meyersonowej, związanej z ideą asymilacji i emancypacji i dążeniem Żydów do wyjścia z wielowiekowej izolacji, można szukać w oświeceniowym ruchu Haskali. Meyersonowa była także tłumaczką, zachowały się jej dwa przekłady z literatury niemieckiej. Dokonania artystyczne pisarki dopełniała działalność patriotyczna i społeczna, a także wieloletnia praca na rzecz szerzenia oświaty wśród społeczności żydowskiej.

Julian Gaudenty Kaliszewski w świetle nowych źródeł

Plik z tekstem

Artykuł stanowi dopełnienie życiorysowo-genealogiczne biografii i działalności Juliana Gaudentego Kaliszewskiego – warszawskiego publicysty, autora kontrowersyjnych tekstów paraliterackich, aktywnego w dwudziestoleciu 1868–1888. Odnalezione akty, zwłaszcza urodzenia i zgonu pisarza, małżeństwa jego rodziców oraz ich zgonów, metryki zgonów rodzeństwa, adresy zamieszkania, a także drobne korekty kluczowych publikacji Dobrosławy Świerczyńskiej pozwalają na uzupełnienie luk w biogramie autora Pamiętników sceptyka i wyprowadzenie kilku nowych wniosków.

Słowacki rękopiśmienny
Rec.: Marek Troszyński, Alchemia rękopisu. „Samuel Zborowski” Juliusza Słowackiego. Warszawa 2017. „Filologia XXI”

Plik z tekstem

Recenzja zawiera rozbiór nowatorskiej pracy Marka Troszyńskiego Alchemia rękopisu. „Samuel Zborowski” Juliusza Słowackiego (Warszawa 2017), na którą składa się edycja dokumentacyjna rękopisu dramatu Słowackiego oraz refleksja tekstologiczna, związana m.in. z tradycjami wydawniczymi mistycznego Dzieła poety, jego poetyką i zwyczajami pisarskimi. Autorka recenzji przybliża zaproponowane przez Troszyńskiego zasady wydania manuskryptu Samuela Zborowskiego, w wielu punktach różniącego się od tekstu znanego z dotychczasowych edycji, i najważniejsze walory publikacji na tle obserwowanego obecnie „powrotu do źródeł” literatury romantyzmu, zwłaszcza zainteresowania brulionami, oraz w kontekście tendencji rozwojowych współczesnego edytorstwa. Podejmuje też próbę oceny przyjętych rozwiązań edytorskich, pomysłowych i odważnych, z perspektywy odbiorcy o zróżnicowanych kompetencjach.

Odzyskany głos w dyskusji nad romantyzmem polskim
Rec.: Wołodymyr Hnatiuk, Ukrajinśko-polśka prawobereżna romantyczna literatura. Wybrani praci. Hołownyj redaktor i uporiadnyk Rostysław Radyszewśkyj. Kyjiw 2009. „Kyjiwśki Połonistyczni Studiji”. Tom 1

Plik z tekstem

Recenzja omawia tom wybranych prac Wołodymyra Hnatiuka – ukraińskiego polonisty i komparatysty okresu międzywojennego. Opierając się na źródłach archiwalnych i analizach tekstów romantyków-ukrainofilów badacz ten formułuje własną koncepcję spuścizny literackiej „szkoły ukraińskiej” w romantyzmie polskim jako romantycznej literatury polsko-ukraińskiej. Rozpatruje on rozwój i upadek XIX-wiecznego ruchu ukrainofilskiego, podkreślając  pewne analogie z ruchem prowansalskim. Omawiana publikacja zawiera trudno dostępne artykuły oraz rozprawę habilitacyjną Hnatiuka, w której została rozwinięta wspomniana koncepcja.

Pierwsza panorama. Badania nad romantyzmem w Instytucie Badań Literackich PAN (1948–1989)
Rec.: Marek Kwapiszewski, Od marksizmu dogmatycznego do humanistyki rozumiejącej. Badania nad romantyzmem w IBL PAN w latach 1948–1989. Warszawa 2016

Plik z tekstem

Recenzja omawia książkę Marka Kwapiszewskiego (1946–2017) Od marksizmu dogmatycznego do humanistyki rozumiejącej. Badania nad romantyzmem w IBL PAN w latach 1948–1989 (Warszawa 2016). Książka ta została poświęcona studiom nad literaturą polskiego i europejskiego romantyzmu, prowadzonym w okresie PRL-u w czołowym ośrodku badawczym, jakim był w latach 1946–1989 Instytut Badań Literackich Polskiej Akademii Nauk.

Marksizm w badaniach literackich. Wersja 2.0
Rec.: Ekonomiczne teorie literatury. Pod redakcją Michała Kłosińskiego i Pawła Tomczoka. Katowice 2017. „Ekonomia Literatury”. [T.] 1. – Ekonomie w literaturze i kulturze. Pod redakcją Borysa Cymbrowskiego i Pawła Tomczoka. Katowice 2017. „Ekonomia Literatury”. [T.] 2. – Literackie ekonomie. Pod redakcją Pawła Wolskiego i Pawła Tomczoka. Katowice 2017. „Ekonomia Literatury”. [T.] 3. – Ekonomia w badaniach literackich. Zagadnienia teoretyczne. Pod redakcją Łukasza Milenkowicza i Pawła Tomczoka. Katowice 2017. „Ekonomia Literatury”. [T.] 4. – Paweł Tomczok, Literacki kapitalizm. Obrazy abstrakcji ekonomicznych w literaturze polskiej drugiej połowy XIX wieku. Katowice 2018. „Prace Naukowe Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach”. Nr 3694

Plik z tekstem

W tekście omówione zostały prace z serii Ekonomia literatury, wydane w 2017 roku przez Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, a także monografia Pawła Tomczoka Literacki kapitalizm. Obrazy abstrakcji ekonomicznych w literaturze polskiej XIX wieku, opublikowana nakładem tego wydawnictwa w 2018 roku. Autorka przygląda się ich miejscu na mapie nowszych propozycji interpretacyjnych i metodologicznych oraz podejmuje próbę zdefiniowania ich roli w „odzyskiwaniu” marksizmu jako płodnego i twórczego kierunku w polskich badaniach literatury, kultury i społeczeństwa

Studia o męskości. W poszukiwaniu nowych paradygmatów badawczych
Rec.: Masculinities and Literary Studies. Intersections and New Directions. Edited by Joseph M. Armengol, Marta Bosch-Vilarrubias, Àngels Carabí and Teresa Requena-Pelegrí. New York 2017. „Routledge Advances in Feminist Studies and Intersectionality”. [T.] 22

Plik z tekstem

Autor recenzji omawia książkę Masculinities and Literary Studies. Intersections and New Directions, poświęconą związkom między krytycznymi studiami nad mężczyznami i męskością a literaturoznawstwem. Rekonstruuje pozycję „badań męskościowych” na przecięciu nauk społecznych i humanistycznych. Na podstawie najbardziej aktualnych publikacji zwraca uwagę na zjawiska kryzysowe w ich obrębie, a także na możliwości rozwoju. Omawiany tom wpisuje się w pejzaż teoretyczny i wskazuje nowe obszary dociekań w ramach literaturoznawstwa i badań męskości.

Tadeusz Żabski (2 stycznia 1936 – 29 września 2017)

Plik z tekstem

Tekst jest wspomnieniem poświęconym Profesorowi Tadeuszowi Żabskiemu, wybitnemu uczonemu i dydaktykowi. Jego dokonania i zasługi są nieocenione. Slawista, sienkiewiczolog, prusolog, inicjator badań nad literaturą i kulturą popularną. Redaktor słowników, leksykonów i serii wydawniczych. Autor odkrywczych i wielokrotnie cytowanych opracowań literatury pozytywizmu. Uczestnik prac nad edycjami krytycznymi wielu pisarzy. Członek Komitetu Nauk o Literaturze PAN, członek Centralnej Komisji ds. Stopni i Tytułów, prezes Towarzystwa Przyjaciół Polonistyki Wrocławskiej. Odznaczony Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski i Złotym Krzyżem Zasługi, a także medalem Fundacji Sienkiewiczowskiej, jak również wieloma nagrodami ministerialnymi i rektorskimi. Mistrz wielu pokoleń badaczy. Przyjaciel. Dobry Człowiek.

Danuta Dąbrowska (11 marca 1952 – 16 sierpnia 2018)

Plik z tekstem

Wspomnienie poświęcone jest Profesor Danucie Halinie Dąbrowskiej – historyczce literatury, krytyczce literackiej, wykładowczyni akademickiej – która przez całość zawodowej drogi związana była z Uniwersytetem Szczecińskim. Na jej dorobek składa się wiele prac naukowych z zakresu kultury literackiej polskiego romantyzmu, a zwłaszcza jego XX i XXI-wiecznych kontynuacji.

Korzystając ze strony wyrażacie Państwo zgodę na wykorzystywanie przez nas plików cookies. W każdej chwili możecie Państwo zmienić ustawienia cookies a także dowiedzieć się na ich temat więcej. Kliknij tutaj Nie pokazuj więcej tej informacji