Zeszyt 1/2007

Pamiętnik Literacki 1 / 2007

Pozytywizm: między nowoczesnością a modernizmem

Plik z tekstem

Pozytywizm to epoka i zjawisko kulturowe bardzo ważne dla pojmowania nowoczesności socjokulturowej oraz genezy modernizmu artystycznego w Polsce. Myślenie pozytywistyczne   uwikłane   zostaje   w   dialektykę   oświecenia   –   mechanizm socjopsychologiczny opisany przez M. Horkheimera i Th. W. Adorna w słynnej pracy Dialektyka oświecenia. Fragmenty filozoficzne (1947). Mechanizm ten, przenikający umysłowość nowoczesną, prowadzi do ukształtowania się modernizmu artystycznego w Europie. Dialektyka polskiego pozytywizmu (opisywana różnymi językami przez Teodora Jeske-Choińskiego, Zygmunta Szweykowskiego, Henryka Markiewicza), analogicznie jak dialektyka oświecenia, prowadzi do instrumentalizacji rozumu, reifikacji człowieka i utracenia wszelkiego sensu. Na modernizm składają się zatem różne artystyczne i ideowe reakcje (odpowiedzi) na kryzys racjonalności pozytywistycznej, takie jak: dekadentyzm, kult sztuki, symbolizm, mistycyzm, utopia, zainteresowanie kulturami pierwotnymi, nacjonalizm, konserwatyzm. Odpowiedzi takie pojawiają się w twórczości i myśli wybitnych przedstawicieli epoki polskiego pozytywizmu.

Prawda trwogi i pułapki lęków – w światoodczuciu Młodej Polski

Plik z tekstem

Autor charakteryzuje funkcje lęku (trwogi) w światopoglądzie i literackiej obrazowości Młodej Polski. Wszechobecne i różnorodne formy lęków wzmacniały znamienny dla epoki pesymizm, ale bywały również (np. w poezji Tadeusza Micińskiego) egzystencjalnym wyzwaniem. Najbogatszy repertuar stanów lękowych przynosi twórczość Stanisława Przybyszewskiego, w której można wyróżnić trzy typy człowieka zatrwożonego: 1) poszukiwacza wyzwolenia z piekła lęków (w poematach prozą); 2) ambiwalentnego niewolnika lęków i odkrywcy – dzięki przeżyciu trwogi – autentycznej egzystencji (w powieściach o artyście); 3) perwersyjnego kreatora totalnego przerażenia, które pobudza wyobraźnię bohatera, ale również go niszczy (w powieściach satanistycznych).

Nietzsche Brzozowskiego. Rekonesans

Plik z tekstem

Przedmiot zainteresowania tekstu Nietzsche Brzozowskiego. Rekonesans stanowi opis koligacji łączących artykuły filozoficzno-krytyczne Stanisława Brzozowskiego z zapleczem intelektualnym pism  Friedricha Nietzschego. Filozofia autora Niewczesnych rozważań to dla polskiego krytyka problem świadomości filozoficznej i estetycznej, której oddziaływanie w planie ideologii i stylu ujawniało się na przestrzeni całej twórczości, choć w sposób ewoluujący. Tekst nie stanowi systematycznej analizy związków zachodzących między pismami obu filozofów, raczej twórczość Nietzschego została potraktowana wybiórczo i synchronicznie do opisu  nawiązań Brzozowskiego odbywających się w różnorakich trybach (od akceptacji, poprzez dystans i w końcu negację). O ich sile, co warte uwagi, świadczy stopień zawłaszczenia, interioryzacji, czytania problematyki Nietzschego w perspektywie własnych zainteresowań i przemyśleń Brzozowskiego.

Antynomie dionizyjskości w „Bazilissie Teofanu” Tadeusza Micińskiego

Plik z tekstem

Tytułowa bohaterka dramatu Tadeusza Micińskiego W mrokach Złotego Pałacu, czyli Bazilissa Teofanu jest cesarzową Bizancjum z X wieku. W tekście pojawia się ona po raz pierwszy w kościele Myriandrion, ukazanym jako synteza bizantyjskiej sztuki sakralnej, bizantyjskiej teologii i liturgii. Cel bazilissy stanowi reintegracja skażonej sztucznością rzeczywistości. Teofanu wierzy, że jest ucieleśnieniem Słowa, pierwotności i mitu. Jej postać zarysowano za pomocą magicznych formuł, dzięki czemu doznania zyskują charakter uniwersalny. Sytuuje się ona między witalizmem a śmiercią, sacrum a przyziemnością. Jako Dionizos i Chrystus, Afrodyta i Persefona jest nośnikiem, budzących tęsknotę form idealnych. Jej życie przypomina misteryjny rytuał, w którego plan wpisują się podstawowe ludzkie doświadczenia, ale także przekraczanie granic moralnych: rozwiązłość, przemoc, zdolność do zabójstwa. Obnażając najniższe instynkty odkrywa praobraz człowieka, nie uświęcony jednak pierwotną boskością. Słowem-kluczem dramatu wydaje się imię własne „Dionizos”. Bohaterka uosabia niedokończoną historię Dionizosa: bez perspektywy odrodzenia i możliwości zrekonstruowania idealnego uniwersum. Proklamowanie przez nią władzy bogoczłowieka  nie prowadzi do przemiany rzeczywistości. Bizancjum pozostaje figurą aksjologicznego spustoszenia, a bazilissa ucieleśnieniem niedokonania, niespełnienia i destrukcji.

Po śladach konduktu. O Młodej Polsce za pośrednictwem motywów funeralnych

Plik z tekstem

Tekst bada młodopolskie użycia motywów funeralnych, rozumianych jako znaczące elementy pogrzebu. Źródłem są teksty literackie, a także wydarzenia z życia społecznego (pogrzeb Mickiewicza na Wawelu). Okazuje się, że motywy funeralne występują w większości istotnych dla Młodej Polski kontekstów. Zarysowanie romantycznego wzorca czytania motywów funeralnych (np. motyw Ojczyzny-cmentarza) prowadzi do przedstawienia ich młodopolskich reinterpretacji (Wyspiański, Lange). Kolejnym etapem jest rozluźnienie związku motywów funeralnych z tematyką patriotyczną. Wyłączone z tego kontekstu motywy funeralne aktualizują temat „pięknej śmierci” (Tetmajer, Brzozowscy), uzupełniony o nowe uzasadnienia, albo służą wyrażeniu buntu przeciw śmierci. Tekst ukazuje więc linię od uwikłania motywów funeralnych w kontekst kulturowo-historyczny do uniwersalnego pytania o język mówienia o śmierci.

Drugi człowiek, cudza sprawa, własny typ... O słowniku personologicznym Nałkowskiej

Plik z tekstem

Artykuł jest próbą dokonania przeglądu terminologii związanej z kategorią postaci literackiej w odniesieniu do powieści, dziennika i publicystyki Zofii Nałkowskiej.

Tworzenie przez Nałkowską słownika personologicznego jest dla mnie jednym z bardzo znaczących elementów filozofii człowieka sukcesywnie rozbudowywanej przez polską pisarkę. Szczególnym aspektem istnienia owego słownika personologicznego jest podkreślenie przez pisarkę wagi powiązań pomiędzy terminologią teoretycznoliteracką i psychologiczną. W związku z tą kwestią badam stosowane przez pisarkę pojęcia „sprawa”, „typ”, „charakter”, śledzę frekwencję i znaczenie imion bohaterów oraz specyfikę użyć słowa „człowiek” wchodzącego w skład aforyzmów wkomponowywanych przez Nałkowską w tekst powieści i diariusza.

Końcowy fragment artykułu dotyczy terminologii warsztatu pisarskiego, z utworzonymi przez autorkę Narcyzy sformułowaniami „rzeczywistość pisana”, „rzeczywistość żyta”, „autentyczność”.

Konkluzją jest dostrzeżenie specyficznie rozumianej ekspansywności słownika personologicznego stworzonego przez Nałkowska. Wyrazem tej siły jest przenikanie terminologii Nałkowskiej do słownika komentatorów jej twórczości, świadczące o trafności i autonomii języka personologicznego, wpływającego w znaczący sposób na kształt portretów ludzi opisywanych przez pisarkę.

W archiwum Aleksandra Wata
Rec.: Józef Bachórz, Jak pachnie na Litwie Mickiewicza i inne studia o romantyzmie. (Gdańsk 2003)
Rec.: Cezary Zalewski, Powracająca fala. Mityczne konteksty wybranych powieści Bolesława Prusa i Elizy Orzeszkowej. Kraków (2005)
Rec.: Bolesław Prus. Pisarz – publicysta – myśliciel. Redakcja Maria Woźniakiewicz-Dziadosz i Stanisław Fita. Lublin 2003. „Obrazy Kultury Polskiej”
Rec.: Wojciech Gutowski, Wprowadzenie do Xięgi Tajemnej. Studia o twórczości Tadeusza Micińskiego. Bydgoszcz 2002
Rec.: Dariusz Skórczewski, Spory o krytykę literacką w Dwudziestoleciu międzywojennym. Kraków (2002)
Rec.: Aleksander Fiut, W stronę Miłosza. (Kraków 2003)
Rec.: Marcin Całbecki, Miasta Józefa Czechowicza. Topografia wyobraźni. Lublin 2004
Rec.: Józef Czechowicz. Od awangardy do nowoczesności. Pod redakcją Jerzego Święcha. Lublin 2004
Rec.: Daria Mazur, Między Wschodem a Zachodem. Horyzonty aksjologiczne literatury europejskiej w lekturze Józefa Czapskiego. Kraków (2004). „Modernizm w Polsce”. Studia nad nowoczesną polską literaturą, sztuką, kulturą i myślą humanistyczną. [T.] 8
Rec.: Ewa Graczyk, Przed wybuchem wstrząsnąć. O twórczości Witolda Gombrowicza w okresie międzywojennym. Gdańsk 2004. – Janusz Margański, Geografia pragnień. Opowieść o Gombrowiczu. Kraków 2005. – Małgorzata Klentak-Zabłocka, Słabość i bunt. O twórczości Franza Kafki w świetle Gombrowiczowskiej koncepcji „niedojrzałości”. Toruń 2005. – Klementyna Suchanow, Argentyńskie przygody Gombrowicza. Kraków 2005
Rec.: Michał Siewkowski, Poetyckie światy Stanisława Swena Czachorowskiego. Toruń 2004
Rec.: Jacek Gutorow, Niepodległość głosu. Szkice o poezji polskiej po 1968 roku. (Kraków) 2003
Rec.: Logos i mythos w kulturze XX wieku. Pod redakcją Seweryny Wysłouch, Bogumiły Kaniewskiej i Moniki Brzóstowicz-Klajn. Poznań 2003. „Biblioteka Literacka »Poznańskich Studiów Polonistycznych«”. T. 35
Zdzisław Piasecki (16 września 1932 – 3 października 2006)
Sprostowanie
Korzystając ze strony wyrażacie Państwo zgodę na wykorzystywanie przez nas plików cookies. W każdej chwili możecie Państwo zmienić ustawienia cookies a także dowiedzieć się na ich temat więcej. Kliknij tutaj Nie pokazuj więcej tej informacji