Zeszyt 1/2021

Pamiętnik Literacki 1 / 2021

Przegląd Bibliograficzny z. 1_2021

Plik z zawartością zeszytu

Dofinansowano ze środków Ministra Kultury, Dziedzictwa Narodowego i Sportu pochodzących z Funduszu Promocji Kultury, uzyskanych z dopłat ustanowionych w grach objętych monopolem państwa, zgodnie z art. 80 ust. 1 ustawy z dnia 19 listopada 2009 r. o grach hazardowych.

Emancypacyjny projekt pierwszej polskiej awangardy

Plik z tekstem

Autor bada dyskursy emancypacyjne w tekstach programowych polskiego futuryzmu, skupiając się na kwestiach równouprawnienia klas i płci, postulatach uspołecznienia sztuki oraz roli, jaką w rozumianym w ten sposób projekcie miał odgrywać język. Artykuł dotyka również problemu stosunku polskich futurystów do przeszłości i tradycji, przekonując, że ich gest mający na celu pogrzebanie tradycji więcej miał wspólnego z budowaniem „nowego” niż burzeniem za wszelką cenę tego, co przeszłe. Zgodnie z tezą, że futuryzm trafił na podatną glebę w regionach peryferyjnych lub półperyferyjnych, „futuryzacja” miałaby tu pełnić funkcję dyskursu modernizacyjnego. Metodologia wywodu została ufundowana na pojęciach zakorzenionych w filozofii Jacques’a Rancière’a, Michela Foucaulta, w teorii systemów-światów Immanuela Wallersteina oraz w ustaleniach badaczek i badaczy wywodzących się z krytyki feministycznej.

Generał i pantofelki
O „Generale Barczu” Juliusza Kadena-Bandrowskiego

Plik z tekstem

Artykuł stanowi próbę odświeżenia spojrzenia literaturoznawczego na najsłynniejszą powieść Juliusza Kadena-Bandrowskiego – „Generał Barcz”. Punktem wyjścia rozważań jest obserwacja, że dotychczasowe interpretacje powieści ogniskowały się wokół zagadnień politycznej aktualności i domyślnych biograficznych kluczy („pakierstwo” powieści politycznej) czy stylistycznego ekspresjonizmu (idiomatyczne „kadenizmy” autora).

Twórca artykułu proponuje inny punkt widzenia, w którym akcentuje osadzenie problematyki powieści w historiozofii Georga Wilhelma Friedricha Hegla. Pozwala to dostrzec, że Kaden-Bandrowski w „Generale Barczu” opisuje proces konstytuowania się niepodległej Rzeczpospolitej jako anachroniczną i peryferyjną, a przez to chybioną, rewolucję. Przyczyn jej klęski upatrywać można w tym, iż nie ma ona dostatecznych podstaw społecznych i ekonomicznych (wielokrotnie wspominana w powieści polska „miękkoszcz”), jednocześnie zaś konfrontować się musi z równoległą rewolucją kobiecej emancypacji. Ten ostatni aspekt sprawia, że na pierwszy plan powieści wysuwają się zagadnienia dotyczące negocjowania nowego kontraktu płci i porządku seksualnego.

„Generał Barcz” jako powieść o rewolucji projektuje również specyficzną rolę pisarza i literatury. Postać pisarza Rasińskiego pozostawała dotychczas, niesłusznie, na marginesie zainteresowania badaczy. W proponowanej interpretacji autor artykułu postuluje uznanie tego bohatera i jego metaliterackich wypowiedzi za kluczowe dla wytwarzanego w „Generale Barczu” porządku znaczeń.

„Dusza uraniczna”
Inna lektura „Pokolenia Marka Świdy” Andrzeja Struga

Plik z tekstem

Rozprawa stanowi analizę utworu z 1925 roku poprzez pryzmat koncepcji filozoficznych Camille’a Flammariona, w szczególności zaś teorii przedstawionych na kartach romansu astronomicznego „Urania”. Autor artykułu analizuje również status ontologiczny bohatera, dochodząc do wniosku, że rozmarzony Świda reprezentuje podmiotowość „słabą”, odsyłającą do światopoglądu i praktyk okresu Młodej Polski. W artykule poruszono także kwestię masochizmu jako paradygmatu cechującego najważniejsze relacje damsko-męskie w powieści, któremu zostaje przeciwstawiona idealizowana przez protagonistę Urania, będąca symbolem Flammarionowskiej utopii kosmicznej i wyrazem tęsknoty za utraconym, projektowanym przez dziewiętnastowieczność ładem.

Sobowtórzenie Witkacego

Plik z tekstem

W artykule autor wychodzi od analizy relacji, w jakiej Witkacy pozostaje ze swoimi czterema odbiciami lustrzanymi na znanej jego fotografii „Autoportret wielokrotny w lustrach”. Wydobywając strukturę tych relacji pokazuje, że stanowi ona swoistą metaforę dysocjacyjnej struktury tożsamościowej Witkacego, gdyż każdy z jego zwierciadlanych sobowtórów to jedno z wcieleń jego samego. Zarazem jego dokonujące się na fotografii roz-po-czwórzenie jest punktem wyjścia do dokonującego się później w życiu pisarza sobowtórzenia, czyli nieustannego przybierania przez niego kolejnych póz i masek. Pokazuje też, że odniesieniu pisarza do każdego z jego sobowtórów odpowiadają rozliczne motywy oraz karykaturalnie skonstruowane widmowate postaci w jego dramatach i powieściach. W tym sensie struktura relacji pisarza do jego czterech sobowtórów na „Autoportrecie” może służyć za wyjściowy klucz interpretacyjny w odniesieniu do całego jego pisarskiego dorobku.

Albo słowo, albo ciało
Kreacyjna dialektyka w trzeciej części „Traktatu o manekinach” Brunona Schulza

Plik z tekstem

Artykuł stanowi interpretację trzeciej części „Traktatu o manekinach” Brunona Schulza. Odczytanie tekstu kanonicznego dokonano z wykorzystaniem narzędzi antropologicznych uwzględniających kontekst płci, a w szczególności opisano w nim problem rywalizacji porządku matriarchalnego i patriarchalnego. Zasadnicze znaczenie ma w omawianym opowiadaniu sprawa konkurencji, która dotyczy męskiej i żeńskiej potencji kreacyjnej. Część „Traktatu o manekinach” z podtytułem „Dokończenie” rysuje wizję męskiego tworzenia, które realizuje się przez abstrakcyjne narzędzia cywilizacyjne, z ideą twórczego słowa na czele. Jest to porządek, który w tekstach Schulza wchodzi w konflikt z żeńską formułą kreacji dokonującej się poprzez materialność uzupełnioną o pierwiastek życia, czyli przez dominium ciała.

Ku hermeneutyce i etyce niemożliwej
Kafka i Gombrowicz

Plik z tekstem

Artykuł jest interpretacją znanej sceny z „Dziennika” Gombrowicza, w której ratuje on żuki na plaży. Dziennikowy epizod jest omawiany w kontekście komparatystycznym (podobna scena w dzienniku Kafki), filozoficznym (moralności Kantowskiej) i teoretycznym (Derrida i animal studies). Wedle przedstawionej w artykule argumentacji Gombrowicz kontestuje usiłowania stworzenia uniwersalnej moralności i proponuje własną etykę, w której zasadnicze znaczenie przypadałoby kwestiom indywidualnej decyzji i osobistej odpowiedzialności.

Paweł Huelle – czytany z Walterem Benjaminem

Plik z tekstem

Autorka interpretuje powieść Pawła Huellego „Weiser Dawidek” na tle tez historiozoficznych Waltera Benjamina. Wskazuje na podobieństwa między myślą Benjamina o czasie zatrzymanym jako momencie pojawienia się Mesjasza a powieścią Huellego. Do spotkania narratora z Weiserem dochodzi w chwili, gdy przerwany zostaje regularny bieg czasu, a samego Weisera można odczytać jako uosobienie stłumionej przeszłości i jej „sekretnego wskaźnika, który odsyła ją ku zbawieniu” (Benjamin). W dalszej części artykułu autorka porównuje powieść „Weiser Dawidek” z innymi tekstami Huellego, w których akcja przebiega według podobnego wzoru.

Dzieło – horyzont działań edytorskich

Plik z tekstem

Artykuł stanowi polemikę z tezami Marii Prussak oraz Pawła Bema dotyczącymi podstaw metodologicznych uprawiania edytorstwa naukowego. Autor stawia tezę, że możliwa jest edycja krytyczna tekstu utworu literackiego. Swój wywód prowadzi przy użyciu kategorii dzieła literackiego i autoryzacji.

Żywa nauka Franciszka Siedleckiego

Plik z tekstem

Artykuł omawia spuściznę wybitnego polskiego badacza literatury, strukturalisty, wersologa, eseisty i poety Franciszka Siedleckiego, zmarłego przedwcześnie w 1942 roku. Autor stawia tezę, że dzieło Siedleckiego – ale wyłącznie postrzegane jako całość, a więc niedzielone na studia naukowe, eseje, wiersze i listy – może być rozpatrywane jako model twórczości nowoczesnego literaturoznawcy teoretycznego. Dzieje się tak z uwagi na Siedleckiego „bycie pomiędzy” – zarówno między literaturą a literaturoznawstwem, jak i nauką i polityką, przy czym jedno jest zależne od drugiego. Charakterystyczna dla nowoczesnego literaturoznawstwa teoretycznego dwuręczność pisarska, jak dowodzi autor, najwyraźniej mogła posiadać (i posiadała) czytelny wymiar polityczny i społeczny.

Analiza opiera się w dużej mierze na tekstach mniej znanych lub w ogóle nieznanych – esejach publikowanych w przedwojennych periodykach, a także listach odnalezionych w archiwach w Warszawie, Wilnie i Nowym Jorku – i traktuje je jako kontrnarracje wywracające na nice powszechne przekonania zarówno na temat samego Siedleckiego, jak i początków polskiego strukturalizmu, podważając rzekomo autonomiczny status tego ostatniego. Widziany z tej perspektywy, Siedlecki staje się interesującym badaczem i pisarzem również dzisiaj.

Nie tylko wokół aktu chrztu Stefana Grabińskiego

Plik z tekstem

Kwerendy archiwalne dotyczące Stefana Grabińskiego i jego rodowodu, których osią centralną był akt urodzenia pisarza, przyniosły plon w postaci nowych ustaleń lub konkretyzacji potwierdzających hipotezy dawniejszych jego biografów. Jak się okazało, Grabiński pochodził z rodziny o tradycjach greckokatolickich, zarówno ze strony ojca, jak i matki; dziad i pradziad pisarza byli parochami. Rodowód doprowadzono do trzeciego pokolenia. Ustalono też daty życia sióstr Grabińskiego: Zofii, Marii (Czajkowskiej) i Jarosławy.

Próba rekonstrukcji przemieszczania się rodziny Grabińskich pokazała, że w okresie dzieciństwa Stefana bardzo często – w związku z rodzajem zatrudnienia ojca – zmieniali oni miejsce zamieszkania, co mogło wpłynąć na późniejsze, dokuczające pisarzowi, stany wyobcowania.

Profesor Stefania Skwarczyńska
Subiektywna próba biografii

Plik z tekstem

Jest to artykuł spleciony z trzech częściowo współbieżnych części: biografii Stefanii Skwarczyńskiej, wybitnego teoretyka i historyka literatury, historii Katedry Teorii Literatury Uniwersytetu Łódzkiego, która w roku 2020 obchodziła 75-lecie, oraz losów autora, Grzegorza Gazdy, bliskiego współpracownika Pani Profesor, kontynuatora wielu jej inicjatyw badawczych i edytorskich. Szkic dokumentuje osiągnięcia Skwarczyńskiej, jej wychowanków i uczniów, czyniąc głównym źródłem wiedzy pokłady wdzięcznej pamięci.

Reymont w ujęciu kulturoznawczym
Rec.: Małgorzata Litwinowicz-Droździel, Zmiana, której nie było. Trzy próby czytania Reymonta. (Warszawa 2019)

Plik z tekstem

Artykuł recenzyjny jest poświęcony książce Małgorzaty Litwinowicz-Droździel „Zmiana, której nie było. Trzy próby czytania Reymonta” (2019), będącej propozycją nowego spojrzenia na trzy utwory Władysława Stanisława Reymonta z lat dziewięćdziesiątych XIX wieku: „Pielgrzymkę do Jasnej Góry”, „Fermenty” oraz „Ziemię obiecaną”. Litwinowicz-Droździel osadziła te dzieła w szerokich kontekstach kulturoznawczych i wykorzystała do refleksji nad przemianami modernizacyjnymi na ziemiach polskich pod koniec XIX wieku. Zaproponowany przez nią model lektury ukazuje Reymonta jako pisarza na wskroś nowoczesnego i przełamuje utrwalone schematy interpretowania jego twórczości.

Na mostach Irzykowskiego
Rec.: Sylwia Panek, Mosty Karola Irzykowskiego. Poznań 2019

Plik z tekstem

Recenzja omawia książkę Sylwii Panek poświęconą „mostom” Karola Irzykowskiego, czyli jego spotkaniom jako krytyka literatury i kultury z twórcami polskiego modernizmu (Stefan Żeromski, Zofia Nałkowska, Wilhelm Feldman), z antropologiem Georgiem Simmlem oraz teoretykiem Wiktorem Szkłowskim. Przedstawiając dialogi Irzykowskiego z myślą cudzą, Panek rekonstruuje koncepcje literatury Irzykowskiego i jego warsztat jako krytyka. Tę prezentację i analizę autorka recenzji ocenia wysoko.

Psucie wiedzy
Rec.: Anna Maria Skibska, Mistyczne zaułki dyskursów. Rzecz o słownikach niemożliwych. Poznań 2019. „Filologia Polska”. Nr 210

Plik z tekstem

Recenzja omawia książkę Anny Marii Skibskiej „Mistyczne zaułki dyskursów. Rzecz o słownikach niemożliwych” opublikowaną w 2019 roku. Przychylnie traktuje zamysł autorki i jej ambicje ogarnięcia zróżnicowanego historycznie, językowo, kulturowo i dziedzinowo materiału. Natomiast krytycznie ustosunkowuje się do stylu myślowego i pisarskiego autorki, zwłaszcza  do obranej przez nią strategii argumentacyjnej, polegającej na powielaniu cudzych ustaleń, dowolnych analogiach i arbitralnych asocjacjach oraz do braku troski o czytelność własnego wywodu.

Autobiografie przepisywane – w ukryciu i z dystansu
Rec.: Artur Hellich, Gry z autobiografią: przemilczenia, intelektualizacje, parodie. Warszawa 2018

Plik z tekstem

Recenzja, omawiająca książkę Artura Hellicha „Gry z autobiografią: przemilczenia, intelektualizacje, parodie”, skupiona jest na rekonstrukcji zasadniczych założeń pracy (powojenny kontekst kultury polskiej wpłynął na wykształcenie się rozmaitych gier z konwencją zachodnioeuropejskiej autobiografii) oraz na opisie zastosowanej w niej metody interpretacji (jeden tekst czytany w szerokim kontekście całego pisarstwa danego autora).

Korzystając ze strony wyrażacie Państwo zgodę na wykorzystywanie przez nas plików cookies. W każdej chwili możecie Państwo zmienić ustawienia cookies a także dowiedzieć się na ich temat więcej. Kliknij tutaj Nie pokazuj więcej tej informacji