Zgodnie z naturą, ale wbrew prawu
Kilka uwag o „Traktacie o manekinach” Brunona Schulza

Artykuł jest interpretacją jednego z opowiadań tomu Sklepy cynamonowe. Kontekstem wykorzystanym w owym odczytaniu jest problematyka konfliktu porządków matriarchalnego i patriarchalnego. Ów spór płci nakreślony przez Johanna Jakoba Bachofena toczy się także na kartach prozy Schulza, a w Traktacie o manekinach ojciec przedstawia dwuznaczną apologię Wielkiej Kobiecości. Całość wywodu Jakuba daje się zaś ująć w formie gry erotycznej, w której ten natchniony herezjarcha odgrywa rolę uwodziciela.

Wątki religijne w twórczości Brunona Schulza
Stan badań i perspektywy badawcze

Autor artykułu analizuje poszczególne stanowiska badaczy zajmujących się tematyką religijną w twórczości Brunona Schulza, m.in. Artura Jocza, Krisa Van Heuckeloma, Marcina Całbeckiego, Władysława Panasa, Włodzimierza Boleckiego czy Jerzego Jarzębskiego, który twierdzi, że pisarz był „wierzącym bez religii”. Studia nad wątkami religijnymi w dziele Schulza mają wiele aspektów. W artykule omówione są np. motywy gnostyckie (ze względu na ich wydźwięk heretycki), bałwochwalstwo (w cyklu rycin Xięga bałwochwalcza), matriarchalne hierofanie (opowiadanie Sierpień) oraz perspektywy interpretacyjne, jak nietzscheańska dionizyjskość czy kabała luriańskia. Artykuł stanowi także m.in. próbę odpowiedzi na pytania: jakie znaczenie mają mityzacja, demiurgia czy twórczość w świecie Schulza, kim jest jego Mesjasz?

Inna opowieść o wojnie
„Czyste mieszkanie” Hanny Malewskiej

Artykuł dotyczy opowiadania Hanny Malewskiej poświęconego warszawskiej konspiracji z czasów drugiej wojny światowej. Utwór przesuwający zainteresowanie z porządku zdarzeniowego na zapis traumatycznych, okupacyjnych doświadczeń jednostki został powiązany z charakterystyczną dla pisarki formułą zakamuflowanego autobiografizmu. Podstawowym zabiegiem staje się tu stworzenie rozpisanego na kilka literackich ról wielowymiarowego „portretu zbiorowego” konspiratorek. Najistotniejszy trop lekturowy łączy się z wyeksponowaniem kobiecego nurtu działań i doświadczeń konspiracyjnych, uzupełniających jednostronną, męską historię wojny. Jednocześnie – wpisane w opowieść graniczne sytuacje zagrożenia, lęku, solidarności, odpowiedzialności, to sytuacje, w których kobieca perspektywa owych doświadczeń staje się w utworze perspektywą po prostu ludzką.

Tadeusza Konwickiego literackie gry z podmiotem

Celem artykułu jest próba syntetycznego spojrzenia na rolę przypisywaną literaturze w dziełach Tadeusza Konwickiego. Autor artykułu analizuje problem zarówno implicite (poprzez namysł nad określoną kreacją bohatera i świata przedstawionego), jak i dyskursywnie (wypowiedzi w sylwach i wywiadach pisarza). Wizerunek literatury i jej wpływu na człowieka okazuje się pełen paradoksów. Tworzenie i czytanie prowadzi bowiem jednocześnie do niebezpiecznych rozczarowań i poczucia alienacji w świecie, ale też umożliwia konstruowanie wspólnoty. Autor artykułu odwołuje się m.in. do teorii literatury jako Innego Dereka Attridge’a oraz hermeneutycznej kategorii horyzontu Hansa-Georga Gadamera. Poszukuje również źródeł autentyczności literackiej pisarza, komentując je poprzez odwołanie do nowoczesnych ideałów etyki autentyczności przedstawionych przez Charlesa Taylora.

Gombrowicz nienaturalny

Główną tezą artykułu jest nieprzystawalność tradycyjnych paradygmatów interpretacyjnych, które opierają się na teorii powieści oraz na klasycznej narratologii, do badania konstrukcji formalnej w Pornografii Witolda Gombrowicza. Powieść ta, z jednej strony, generuje konkretne zjawiska genologiczne i semantyczne (autobiografia fikcyjna i gawęda), z drugiej zaś je kwestionuje. Paradoksalność dotychczasowych ujęć została zaprezentowana na przykładzie nowo zaobserwowanego zjawiska formalnego – interdiegetyczności. Polega ono na warunkowym zawieszeniu rozdzielności diegetycznej w utworze (fundamentalnej zarówno dla autobiografii, jak i dla gawędy). Analizy tego zjawiska dokonano przy wykorzystaniu narzędzi i technik interpretacyjnych wywiedzionych z tzw. narratologii nienaturalnej, której podstawowym celem jest przedefiniowanie dominującego słownika teorii narracji w taki sposób, by mógł się on stać bardziej adekwatny do badania tekstów uznawanych za „eksperymentalne”, „dziwne” czy „nietypowe”.

Retoryka odkrycia naukowego w „Głosie Pana” Stanisława Lema
Pół wieku od pierwszego wydania powieści

Artykuł jest próbą interpretacji powieści Głos Pana Stanisława Lema w perspektywie retorycznej. Opublikowana w burzliwym – nie tylko w Polsce – roku 1968 powieść uchodzi w powszechnej opinii krytyków za rzadki przykład „literackiego portretu odkrycia naukowego” Jest to zarazem „jedna z najbardziej osobistych książek Lema”, jak trafnie zauważył Jerzy Jarzębski. Mówiąc ściślej: Głos Pana jest literackim portretem rozmaitych uwarunkowań, w jakich powstaje teoria naukowa. Treścią książki są perypetie grupy naukowców, polityków, a także przedstawicieli armii zaangażowanych w prace nad odczytaniem neutrinowej informacji, „listu z gwiazd”, nazywanego Głosem Pana. Powieść Lema jest równocześnie zapisem klęski poznawczej i niewystarczalności retorycznych narzędzi badawczych wobec tajemnicy istnienia.

Zadomowieni w literaturze
O czytaniu pisarzy

Artykuł pokazuje, w jaki sposób współczesny pisarz polski kształtuje się poprzez literaturę, zwłaszcza w lekturze innych pisarzy. Czytanie staje się sposobem zakotwiczenia w świecie, powracająca lektura staje się miejscem formowania tożsamości pisarza, ale i tematów, które określają jego biografię i twórczość. Proces twórczy, dojrzewanie artysty i szczególna ranga sztuki to dla takich pisarzy, jak Jerzy Pilch, Janusz Anderman, Zbigniew Mentzel, Stefan Chwin czy Andrzej Stasiuk fundament życia duchowego. Z lektury twórczości wymienionych tu autorów wyłania się figura pisarza jako kogoś, kto zamieszkuje w opowieści. Z literatury uczynili oni sposób na życie – nie tylko w znaczeniu zarobkowym czy zawodowym. Literatura potrzebna im jest w tym najbardziej elementarnym znaczeniu – konstytuowania się własnego „ja”. Świat książek nie jest alternatywny do realnej codzienności, ale pozwala tę codzienność ujarzmić, uczynić znośną.

Recepcja literacka – jak może być rozumiana we współczesnym literaturoznawstwie?

W artykule analizowany jest problem współczesnych badań nad recepcją literacką i możliwych dróg ich rozwoju – w kontekście perspektywy, jaką tworzą związki recepcji literackiej z socjologią literatury. Szczególnie dużo uwagi poświęcono rozumieniu wspólnot interpretacyjnych – pojęcia stworzonego przez amerykańskiego literaturoznawcę pragmatystę, Stanleya Fisha. W idei owych wspólnot podkreśla się wolność czytelnika, który może wybierać różne warianty i uczyć się nowych strategii odczytań literatury. Idąc tym tropem, w artykule stwierdza się, że sytuacja, w której nowy tekst zostaje przyjęty do danej wspólnoty interpretacyjnej i staje się swoistym kluczem, wytrychem, strategią interpretacyjną we wspólnocie, to właśnie istota recepcji literackiej.

Pół głosem, pół pismem
Wokół nowej edycji „Dziennika bez samogłosek” Aleksandra Wata

Artykuł stanowi próbę analizy fenomenu Dziennika bez samogłosek Aleksandra Wata w perspektywie materialności tekstu. Do podjęcia tematu prowokuje nowa edycja dziennika, przygotowana przez Michalinę Kmiecik, po raz pierwszy pozwalająca czytelnikowi zetknąć się z oryginalną postacią maszynopisu Wata i z jej nowym – niezapośredniczonym przez ingerencje Oli Watowej – odczytaniem. Punktem wyjścia do refleksji jest konfrontacja różnych interpretacji i uwag badaczy na temat formy Dziennika bez samogłosek, będących zarazem odmiennymi próbami odpowiedzi na pytanie o specyfikę zastosowanego przez Wata szyfru i o powody, dla których prozaik dokonuje takiego właśnie wyboru. Analiza owej formy prowokuje jednak ostatecznie do ujęcia problemu w horyzoncie nieustannych konfrontacji pisarza z awangardą. W tej perspektywie szyfr jawi się raczej jako swoisty eksperyment, w którym miazga słowna pozostaje w bezpośrednim związku z – awangardową z ducha – nieufnością wobec języka, próbą defragmentacji systemu i pasją destrukcyjną.

Przed nowym wydaniem dzienników Żeromskiego – losy autografów

Artykuł informuje o losach autografów dziennika Stefana Żeromskiego od czasów, gdy dziennik powstawał, to jest od maja roku 1882, aż do grudnia 1992, kiedy do zbiorów Biblioteki Narodowej trafił ostatni z zachowanych tomików; były to losy burzliwe, albowiem z co najmniej 26 notatników z tekstem dziennika do naszych czasów dotrwało tylko 18. Autor dotarł do wielu nieznanych dotąd dokumentów bibliotecznych, prostuje więc w artykule liczne utrwalone w literaturze naukowej błędy; przypomina też, że w spisanym pod koniec życia testamencie Żeromski ofiarował dzienniki Polskiemu Pen Clubowi i że spadkobierczynie, Anna i Monika Żeromskie, tej akurat jego woli nie zrealizowały, zatrzymały autografy dla siebie i traktowały je jako swoją prywatną własność, co legło u podstaw komplikacji i sporów, gdy w 1947 roku prof. Wacław Borowy zaczął przygotowywać edycję Dzienników. W zakończeniu artykułu autor rozważa, kiedy i w jakich okolicznościach aż co najmniej 8 tomików mogło zaginąć lub zostać zniszczonych.

Gombrowicz w Zakopanem
Kilka uwag o projekcie „powieści złej"

Powszechnie znany jest fakt, że Witold Gombrowicz debiutował w 1933 roku, za sprawą Pamiętnika z okresu dojrzewania. Zapomina się przy tym jednak, że debiut ten okupiony był serią (przed)literackich niepowodzeń. To właśnie jedno z nich stanowiło inspirację dla artykułu, w którym autor, po pierwsze, opowiada historię rękopisu, rzekomo spalonej w Zakopanem „powieści złej”; po drugie zaś, na kanwie ustaleń ze śledztwa literackiego, stara się dowieść powodów, dla których powątpiewa w ów akt zniszczenia i odpowiedzieć na pytania: co dalej z tą wiedzą czynić? czy – a jeśli tak, to gdzie? i jak? – możemy dziś zbliżyć się do kart „powieści złej”, podejść bliżej, niż chce tego dla nas we Wspomnieniach polskich  Gombrowicz i w swojej książce o nim, mający udział w omawianym epizodzie, Tadeusz Kępiński.

Korespondencja Zygmunta Haupta z Jerzym Stempowskim

Korespondencja między Zygmuntem Hauptem a Jerzym Stempowskim trwała od kwietnia 1963 do stycznia 1966. Wywołało ją przyznanie Hauptowi Nagrody Literackiej „Kultury” za rok 1962, co zawdzięczał on pozytywnej opinii Stempowskiego, wydrukowanej następnie na łamach paryskiego miesięcznika. Zarysowujące się w listach spore różnice między pisarzami co do gustów artystycznych i stylistycznych, a także widoczna dysproporcja w dziedzinie erudycji i wykształcenia oraz odmienność zainteresowań lekturowych i onieśmielający Haupta respekt dla wysokiej rangi literackiej Stempowskiego – wszystko to sprawiło, że ich korespondencja trwała krótko i była niezbyt obfita. Dlatego w oczach dzisiejszego czytelnika owe listy stają się w większym stopniu przyczynkiem do poznania biografii i osobowości Haupta niż ważnym źródłem wiedzy o Stempowskim.

Queerowy pamiętnik
Rec.: Błażej Warkocki, Pamiętnik afektów z okresu dojrzewania. Gombrowicz – queer – Sedgwick. Poznań–Warszawa 2018. „Nowa Humanistyka”. Tom XLVI

Tekst jest recenzją książki Błażeja Warkockiego Pamiętnik afektów z okresu dojrzewania. Gombrowicz – queer – Sedgwick (Memoirs of Affects from a Time of Immaturity. Gombrowicz – queer – Sedgwick). Autor omówienia podkreśla nowatorstwo metodologiczne
i interpretacyjną odkrywczość przedstawionych interpretacji. Jego zdaniem, umiejętny dobór metodologicznych narzędzi pozwolił Warkockiemu na zaproponowanie spójnej wykładni najbardziej ekscentrycznych i enigmatycznych tekstów Witolda Gombrowicza.

Męskie projekty lekturowe
Rec.: Tomasz Kaliściak, Płeć Pantofla. Odmieńcze męskości w polskiej prozie XIX i XX wieku. (Katowice–Warszawa 2016). – Dawid Matuszek, Imiona ojców. Możliwość psychoanalizy w badaniach literackich. (Katowice–Warszawa 2016). „Studia o Męskości”

Artykuł jest omówieniem dwóch książek wydanych w cyklu „Studia o Męskości”, stanowiących efekt grantu Męskości w literaturze i kulturze polskiej od XIX wieku do współczesności. Tłem dla tych dwóch monografii są liczne i zróżnicowane metodologicznie pozycje, które zostały syntetycznie omówione. Artykuł rekonstruuje najważniejsze założenia, a także wyłaniające się z książek Tomasza Kaliściaka i Dawida Matuszka strategie lekturowe, wykorzystujące psychoanalizę.

Różewicz – próba scalania
Rec.: Tadeusz Różewicz, Wybór poezji. Wstęp i opracowanie Andrzej Skrendo. Wrocław 2016. „Biblioteka Narodowa”. Seria I, nr 328

Recenzja Wyboru wierszy Tadeusza Różewicza – wydanego w serii „Biblioteka Narodowa”, w wyborze i opracowaniu krytycznym Andrzeja Skrendy – koncentruje się na projekcie całościowej interpretacji tej twórczości, przedstawionym przez krytyka we wstępie. Skrendo dzięki zastosowaniu autobiograficznego trybu lektury ukazuje dzieło Różewicza jako swoisty splot egzystencjalno-tekstowy, przykłada także dużą wagę do wypowiedzi metaliterackich samego poety, starając się podążać za jego sugestiami interpretacyjnymi.

Słownikowy groch z kapustą
Rec.: Ilustrowany słownik terminów literackich. Historia, anegdota, etymologia. Red. Zbigniew Kadłubek, Beata Mytych-Forajter, Aleksander Nawarecki. (Gdańsk 2018)

Przedmiotem tej negatywnej recenzji jest opublikowany w roku 2018 Ilustrowany słownik terminów literackich. Zdaniem recenzenta, jest on przykładem amatorszczyzny i niekompetencji, wyrażającej się tak w doborze haseł (nie wiadomo, według jakich zasad), jak i w chaosie oraz ogólnym nierespektowaniu zasad obowiązujących przy sporządzaniu słowników terminologicznych. Jakoby nie tracąc walorów naukowych, omawiany słownik ma zabawiać czytelników i stanowić ekspresję upodobań redaktorów oraz autorów (m.in. deklarowana jest tu miłość do etymologii, która ma być ważniejsza od znaczenia terminu).

Korzystając ze strony wyrażacie Państwo zgodę na wykorzystywanie przez nas plików cookies. W każdej chwili możecie Państwo zmienić ustawienia cookies a także dowiedzieć się na ich temat więcej. Kliknij tutaj Nie pokazuj więcej tej informacji