Zeszyt 1/2018

Pamiętnik Literacki 1 / 2018

Przegląd bibliograficzny

Semantyka nazwy „fraszka” a konteksty kulturowe

Tekst traktuje o zapożyczonej przez Jana Kochanowskiego z języka włoskiego nazwie genologicznej „fraszka”. Jest próbą odpowiedzi na pytanie o literacką motywację nazwy zbioru. Wskazano na kontekst antyczny, a mianowicie niewielki atrybut – gałązkę, z którą wykonywane były przez starożytnych w czasie uczty biesiadne utwory poetyckie (skolia). Mechanizm semantycznej derywacji pozwala widzieć w nazwie metonimię oznaki. Analiza sytuacji komunikacyjnej w wierszach należących do zbioru Fraszek potwierdza towarzysko-zabawowy charakter poetyckiej kolekcji. Sugerują go także wypowiedzi zewnętrzne, mówiące o kolektywnym odbiorcy, „dobrym towarzyszu”, dla którego były pisane fraszki. Polskojęzyczny zbiór jest paralelny – nie tylko w zakresie formy, ale i dominanty tematycznej – wobec kolekcji łacińskich Foricoeniów.

Podmiotowość romantyczna – kłopoty z sensualnością
Rekonesans na przykładzie korespondencji Zygmunta Krasińskiego

Artykuł jest poświęcony refleksji nad sensualnością i reprezentacjami doświadczeń zmysłowych w korespondencji Zygmunta Krasińskiego. Przedstawione zostały związane z tymi zjawiskami jej tematy, zaprezentowano hierarchię zmysłów – z wyraźnym wzrokocentryzmem. Poeta okazuje się twórcą desensualizującym doświadczenie, dążącym do uwewnętrznienia go. Formułowana przez Krasińskiego wizja przyszłej idealnej podmiotowości zakłada wprawdzie syntezę ducha i ciała, jej specyfiką jest wszakże nadanie spirytualnego charakteru temu, co zmysłowe. Residuum doświadczeń sensualnych pozostaje u poety przeżycie miłości oraz, zwłaszcza, choroby i umierania.

Ujęcie i rzut
O „Fortepianie Szopena” Cypriana Norwida

Artykuł podejmuje próbę interpretacji poematu Cypriana Norwida Fortepian Szopena. Wybór naczelnych kategorii tej interpretacji, „ujecia” i „rzutu”, inspirowany jest teoretycznoliterackim terminem Jana Mukařovský’ego „gest semantyczny”. Stosując kategorie „ujęcia” i „rzutu”, zaczerpnięte z wnętrza poematu, a także z dzieł filozofów, Emmanuela Lévinasa, Alfreda Northa Whiteheada, Maurice Merleau-Ponty’ego, autor artykułu zajmuje się Norwidowskim mitem polskości, mitem artysty, filozofią tworzenia, filozofią muzyki. Artykuł zawiera również refleksję nad rękopisem poematu.

Szkic do portretu literackiego Marie Krysinskiej

Marie Krysinska, pisarka, kompozytorka i śpiewaczka, miała ważny wkład intelektualny w filozofię i estetykę swojej epoki. W swoich utworach podejmowała m.in. kwestie kreatywności, geniuszu czy miejsca kobiet w społeczeństwie. Jej dzieło charakteryzuje różnorodność źródeł i wpływów; różne sztuki, literatura, nauka wchodzą w nieustanny dyskurs. Związki Krysinskiej z muzyką wpisują się m.in. w jej działalność w kabaretach  „Les Hydropathes” i „Le Chat noir”. W połowie lat osiemdziesiątych XIX wieku poetka została wciągnięta w spór o wolny wiersz (vers libre). Krysinska nie pozwoliła na pomniejszenie swojej roli we wprowadzaniu wolnego wiersza do poezji francuskiej, za co współcześni oraz późniejsi krytycy ukarali ją wykluczeniem. Jej walka o wiersz wolny to przede wszystkim walka o uznanie równości mężczyzn i kobiet w domenie nauki i sztuki.

„Biała pani przeszła znów przez salon!...”
Duchy, czarownice i demony w twórczości poetyckiej Marii Pawlikowskiej-Jasnorzewskiej

Celem artykułu jest próba omówienia motywu obecności istot pozaziemskich (diabłów, czarownic, duchów) w wierszach najwybitniejszej poetki Dwudziestolecia międzywojennego. Maria Pawlikowska-Jasnorzewska od najmłodszych lat przejawiała zainteresowanie magią i seansami spirytystycznymi, co znalazło odzwierciedlenie przede wszystkim w tomikach z lat 1929–1930: Paryż (zwłaszcza cykl Duchy) i Profil Białej damy. W artykule wskazano kilka elementów świadczących o fascynacjach poetki: tytuły zbiorów i poszczególnych wierszy (Różowa magia, Rada pani Girard, czarownicy); utwory stanowiące świadectwo przeżyć głęboko osamotnionej poetki (Czarownicy Paryża) lub będące odzwierciedleniem lektury książek dotykających problemów demonologicznych (Historia o czarownicach); i w końcu wiersze poruszające kwestię spirytyzmu złagodniałego, oscylującego wokół tematu potrzeby miłości (Nieudany seans). Postacie duchów, demonów i czarownic przybierają u Pawlikowskiej-Jasnorzewskiej różne formy – a każda z nich, jak uważa autorka artykułu, zasługuje na bliższe poznanie.

Dotkliwe wiersze Aleksandra Wata

Artykuł podejmuje namysł nad jednym z najważniejszych tematów powojennej twórczości Aleksandra Wata – cierpieniem. Zostaje ono wpisane w kontekst hermeneutyki radykalnej Johna D. Caputo, który w swej filozofii ciała dokonuje rozróżnienia na body (ciało zdrowe) i flesh (ciało cierpiące). Podmiot Wata jest traktowany przez autora artykułu jako flesh, stawiające przed czytelnikiem – body – wyzwanie moralne. Interpretacja organizuje się wokół problemu „dotkliwości” tekstów Wata – poruszających, wywołujących zobowiązanie etyczne (jak odpowiedzialnie odpowiedzieć na cierpienie?), a przy tym skrajnie wieloznacznych, sensotwórczych, heterogenicznych (jak pozostać uczciwym wobec ich skomplikowania?). W toku interpretacji prześledzony zostaje fenomen konania, które jawi się jako nierozstrzygalność strukturyzująca całą powojenną poezję Wata i warunkująca jej aporetyczny charakter.

„Nieprzekraczalna jest bariera ciała”
Ucieleśnienia Adama Ważyka

Artykuł omawia funkcje, znaczenie i motywy ciała w twórczości Adama Ważyka, rewidując dotychczasowe przekonania o jej wyłącznie tekstualnym, związanym ze świadomością (lub wyobraźnią) oraz konstruktywistycznym charakterze. Rekonstruując symboliczną figurę Ważyka na podstawie kontekstów biograficznych i wspomnień, próbuje się dokonać w artykule ucieleśnienia twórcy i pokazać, w jaki sposób tematyzowana (nie)obecność ciała przełożyła się na refleksje poetyckie i krytycznoliterackie Ważyka. Rozważania koncentrują się głównie na jego powojennej twórczości i jej procesualnym charakterze, starając się ukazać somatyczność jako istotny, choć skrzętnie skrywany, element w procesie przepisywania własnego życia na literaturę.

Poezja paradoksów ontologicznych Stanisława Czerniaka

Autor artykułu wskazuje na oryginalny sposób, w jaki Stanisław Czerniak w swojej poezji podchodzi do szeregu klasycznych toposów filozoficznych. Wychodzi od refleksji nad tym, jak w ogóle należałoby ująć relację między filozofią a poezją. Ich dyskursy bowiem z jednej strony wykazują pokrewieństwo, przecinając się w wielu punktach ze sobą, z drugiej strony różnią się od siebie odmiennym potraktowaniem materii języka. Jeśli filozofowie akcentują jego abstrakcyjną, pojęciową stronę, poeci kładą nacisk na stronę wyobrażeniowego konkretu, „myślą” głównie budowanym w słowach wiersza obrazem, nie pojęciem. Następnie w artykule pokazano na przykładzie interpretacji wybranych wierszy Czerniaka i ich fragmentów specyficzny sposób, w jaki traktuje on w nich poetycko kluczowe kwestie filozoficzne dotyczące pojęć czasu, nicości, hierarchii bytów, relacji kultura–natura, istnienia Boga, fenomenu śmierci itd. Charakterystycznym rysem w podejmowaniu przez Czerniaka tych kwestii jest eksponowanie tkwiących w nich paradoksów ontologicznych. Dużo uwagi poświęcono też w artykule utworom, w których Czerniak przeprowadza krytykę różnych mitów i iluzorycznych wyobrażeń, jakie znamionują sposób myślenia dzisiejszych społeczeństw epoki internetu i smartfonu. W interpretacjach tych szczególną uwagę zwrócono na językową stronę wierszy Czerniaka, który prowadzi w nich często wyrafinowane gry słowne.

„Zapomniałem zapytać, czy bawią cię języki”
Kilka uwag o języku, rozmowie i wspólnocie w poezji Piotra Sommera

Prezentowany artykuł przedstawia próbę lektury wierszy Piotra Sommera, w której szczególny nacisk został położony na interpretację przedstawianej i/lub odgrywanej przez te wiersze rozmowy jako pewnej kategorii hermeneutycznej. Szerokie ujęcie problemu (nie tylko jako rozmowy o samym mówieniu i języku w ogóle, ale również prywatnej rozmowy dwojga bliskich ludzi), dla którego kontekst stanowi myśl filozoficzna Hansa-Georga Gadamera oraz Emmanuela Lévinasa, pozwala wykazać istnienie nierozerwalnego związku między dwoma typami wierszy – autotematycznych i prywatnych – oraz ich podporządkowanie celowi, którym byłaby chęć stworzenia lub utrzymania wspólnoty komunikacyjnej.

Opowiadanie zwizualizować pismem
O pracy Oskara Kolberga nad tekstami ludowymi

Przedmiotem artykułu są bajki ludowe Oskara Kolberga, przedstawiane tu jako złożony, wielowarstwowy palimpsest kulturowy, który łączy w sobie oralność i piśmienność, twórczość ludową oraz konwencje kultury wysokiej uwidaczniające się w pracy folklorysty – zbieracza i edytora. Podjęta tu zostaje problematyka różnego rozumienia zagadnienia wierności rejestracji tekstów folkloru w XIX wieku – na podstawie analiz w zapisów terenowych rekonstruowane są efekty transkrypcji słowa mówionego. Uwzględnione zostają przy tym różne aspekty performatywne (m.in. charakter sytuacji, ton głosu czy gestykulacja), następnie zaś prezentowana jest specyfika pracy folklorysty-edytora, który chciał jak najpełniej przekazać czytelnikowi to, co widział i słyszał. Cel artykułu stanowi odszukanie kontekstu powstania Kolbergowskich utworów bajkowych – czyli tego wszystkiego, co towarzyszy opowiadaniu bajek, ale znajduje się poza słowem.

Józef Wittlin – na szlakach ucieczki i ocalenia

Artykuł dotyczy wojennych i powojennych losów Józefa Wittlina i jego rodziny. Najpierw omówione zostały perypetie pisarza od momentu wyjazdu do byłego opactwa w Royaumont pod Paryżem w czerwcu 1939 aż do odpłynięcia do Stanów Zjednoczonych z Lizbony w styczniu 1941. Od czasu przybycia do Ameryki Wittlin stale mieszkał w Nowym Jorku, borykając się z licznymi problemami zdrowotnymi i finansowymi. Mimo to nie przestał tworzyć, a nawet był laureatem amerykańskich nagród literackich. W roku 1948 postanowił ostatecznie zostać w Ameryce. Jego wspomnienia (spisywane do końca życia, choć nie zawsze publikowane) ukazują ten kraj jako nieprzyjazny emigrantom. Prawdą jest jednak, że polscy pisarze  pozostawili też inny obraz Ameryki (np. Aleksander Janta-Połczyński, Kazimierz Wierzyński, Czesław Miłosz). Głos Wittlina nie może być zatem jedynym odzwierciedleniem rzeczywistości amerykańskiej, gdyż prawie zupełnie pomija jej pozytywne strony. Pisarz daje jednak prowokacyjną wizję tego kraju i zmusza do dyskusji o micie Ameryki.

Postromantyczne spojrzenie
Rec.: Zbigniew Przychodniak, Poszukiwania, cierpienia i eksplozje. Dwanaście szkiców postromantycznych. Kraków (2016)

Tekst stanowi omówienie książki Zbigniewa Przychodniaka będącej zbiorem dwunastu szkiców historycznoliterackich skupionych wokół trzech zagadnień związanych z światopoglądem romantycznym: poszukiwań, cierpień i eksplozji. Przyjęta przez autora postawa „postromantyczna” pozwala mu ukazać romantyzm jako „byt transhistoryczny”, będący częścią naszej współczesności, ale także pomaga mu zgłębić skomplikowane zagadnienie stosunku do polskiej tradycji romantycznej.

Ze świata opery
Rec.: Alina Borkowska-Rychlewska, Elżbieta Nowicka, Opery Verdiego w polskich XIX-wiecznych przekładach. Poznań 2016

Recenzja omawia książkę Aliny Borkowskiej-Rychlewskiej i Elżbiety Nowickiej zawierającą reprinty polskich tłumaczeń 6 librett najsłynniejszych dzieł Giuseppe Verdiego oraz rozbudowane komentarze poświęcone każdemu z nich. Zaprezentowane studia wpisują się we współczesne badania operologiczne, w istotny sposób poszerzając je w zakresie związanym z recepcją twórczości Verdiego w Polsce, kwestią translacji librett operowych, kształtowania się polskiej krytyki muzycznej i teatralnej czy dyskusji na temat idei opery narodowej.

Wańka-wstańka, czyli rzecz o polsko-rosyjskich relacjach (około)literackich
Rec.: Anna Sobieska, Wokół Aleksandra Błoka. Z dziejów polskich fascynacji kulturą i literaturą rosyjską. Warszawa 2015

W tekście omówiono książkę Anny Sobieskiej Wokół Aleksandra Błoka. Z dziejów polskich fascynacji kulturą i literaturą rosyjską (Warszawa 2015). Monografia ta ma charakter komparatystyczny, a jej meritum definiują dwa cele: primo, dociec przyczyn uwiedzenia przez twórczość Błoka umysłów i wyobraźni odbiorców polskich, secundo, opisać charakter i skutki tej fascynacji, która zrodziła się na przełomie XIX i XX stulecia, wbrew sytuacji pozaliterackiej, wychodząc naprzeciw uprzedzeniom i wrogim nastrojom. Jest to niebagatelny głos w dyskusji o polsko-rosyjskich relacjach.

Miłosz czytany w panieńskim pokoju, albo jak nie być użyteczną
Rec.: Ewa Kołodziejczyk, Amerykańskie powojnie Czesława Miłosza. Warszawa 2015

Tekst omawia książkę Ewy Kołodziejczyk, poświęconą szeroko rozumianej działalności literackiej Czesława Miłosza w okresie tuż po zakończeniu drugiej wojny światowej. Ocena omawianej pracy wypada zdecydowanie negatywnie: zasadnicze wątpliwości budzą koncepty interpretacyjne autorki, a przede wszystkim jej rzetelność w prezentowaniu faktów, tekstów i nawet danych bibliograficznych.

Powrót do (filologicznych) źródeł
Rec.: Jakub Z. Lichański, „Niobe” Konstantego Ildefonsa Gałczyńskiego. „Ty jesteś moja światłość świata...” Kraków (2015)

Recenzja omawia książkę Jakuba Z. Lichańskiego, poświęconą poematowi Konstantego Ildefonsa Gałczyńskiego Niobe (1951). Lichański odczytuje poemat z perspektywy krytyki retorycznej i metody filologicznej, uwzględniając kontekst kulturowo-historyczny towarzyszący powstaniu utworu Gałczyńskiego.

Oświadczenie
Sprostowanie
Korzystając ze strony wyrażacie Państwo zgodę na wykorzystywanie przez nas plików cookies. W każdej chwili możecie Państwo zmienić ustawienia cookies a także dowiedzieć się na ich temat więcej. Kliknij tutaj Nie pokazuj więcej tej informacji